UCHWAŁA POŁĄCZONYCH IZB – KARNEJ I WOJSKOWEJ z dnia 30 października 1985 r. (VI KZP 11/84)

Sąd rewizyjny – na podstawie art. 404 k.p.k. – poprawia błędną kwalifikacją prawną czynu na surowszą, niezależnie od kierunku rewizji, lecz tylko na podstawie ustaleń faktycznych, zawartych w opisie przypisanego oskarżonemu czynu.

Sąd Najwyższy w składzie:

Przewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego prof. dr Włodzimierz Berutowicz; prezesi: dr Bogdan Dzieciąt, gen. bryg. Kazimierz Lipiński; sędziowie: płk Czesław Bakalarski, Zdzisław Bartnik, Bogdan Bartosik, Ryszard Bodecki, Jan Borodej, Jerzy Bratoszewski, Marian Budzianowski (sprawozdawca), Jacek Cieślak, Zbigniew Dominikowski, Stanisław Fornalik, Jerzy Gaj, Stanisław Gajewski, Stanisław Godlewski, Roman Góral, płk Jerzy Górski, Witold Gruber, Zbigniew Kalota, Kazimierz Jarząbek (sprawozdawca), płk Józef Jeż, płk Józef Juszczak, Stanislaio Kaliński, płk Andrzej Kaszycki, płk Tomasz Kacperski, płk Henryk Kmieciak (sprawozdawca), Jerzy Kosiński, ppłk Stanislaw Kosmal, Feliks Kozlowski, Czesław Kraska, Henryk Kwaśny, Czesław Łukaszewicz, płk Stanisław Mendyka, płk Jerzy Mielczarek, Józef Mikos, Stanislaw Mirski, Marian Mizio, Ryszard Młynkiewicz, Kazimierz Mochtak, Leopold Nowak, Jan Nóżyński, Władysław Ochman, płk Edward Olczak, Józef Ostaś, kpt. Wojciech Oziębło, Stanislaw Pawela, Sabina Pawelec, Eugeniusz Porębski, Tadeusz Rink, Tadeusz Rybicki, Józef Szamrej, Maciej Synoradzki, Maciej Szczepański, Henryk Szwaczkowski, Józef Tobera, Faustyn Wołek, płk Stanisław Wojtczak, płk Edward Zawiłowski, Zdzisław Zięba, Wacław Zebrowski, Józef Żurawski, Aleksy Żylewicz.

Protokolant: Krystyna Czerwoniec.

Z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego Henryka Kostrzewy.

Po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1984 r. (Kw. Pr 1/84) – na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) – o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:

„Czy sąd rewizyjny może na podstawie art. 404 k.p.k. poprawić błędną kwalifikację prawną czynu <na surowszą wbrew kierunkowi rewizji, a jeżeli tak – czy może dokonać takiej zmiany wyłącznie na podstawie ustaleń faktycznych zawartych w opisie przypisanego oskarżonemu czynu?”

Uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

Uzasadnienie

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga rozważenia stosunku art. 404 k.p.k. do art. 383 k.p.k. oraz odpowiedzi na pytanie, czy poprawienie kwalifikacji prawnej prawidłowo opisanego czynu, a jednak błędnie zakwalifikowanego, można rozpatrywać w kategoriach na „korzyść” lub „niekorzyść” dla oskarżonego.

Zgodnie z art. 382 k.p.k., sąd odwoławczy, dokonując kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia, związany jest granicami środka odwoławczego. Przepis ten dopuszcza wprawdzie możliwość rozpoznania sprawy w szerszym zakresie, jednakże tylko o tyle, o ile przewiduje to ustawa. Jednocześnie art. 383 k.p.k. statuuje, że orzeczenie na niekorzyść oskarżonego możliwe jest tylko w wypadku wniesienia na jego niekorzyść środka odwoławczego i tylko w granicach przezeń określonych, przy czym może on spowodować także orzeczenie na korzyść oskarżonego, a więc wbrew kierunkowi zaskarżenia. Możliwość wyjścia przez sąd odwoławczy poza granice środka odwoławczego przewiduje art. 389 k.p.k., pozwalający na zmianę lub uchylenie orzeczenia oczywiście niesprawiedliwego. Uchyleniu ulega – niezależnie od granic środka odwoławczego – orzeczenie w sytuacjach określonych w art. 388 k.p.k. Sąd odwoławczy uchyla lub zmienia – w warunkach wymienionych w art. 384 k.p.k. – orzeczenie w stosunku do współoskarżonego, który orzeczenia nie zaskarżył. Podobnie art. 404 k.p.k. przewiduje zmianę wyroku w zakresie w nim określonym, wychodzącą poza granice środka odwoławczego.

Wymienione przepisy łączy szerszy zakres orzekania od przewidzianego w art. 382 k.p.k., a ich stosunek do tego przepisu ma charakter przepisów szczególnych, stanowiących wyjątek od zasady w nim wyrażonej.

Szerszy jednak zakres orzekania nie .przesądza jeszcze jego kierunku i nie daje odpowiedzi na postawione pytanie prawne. Stad potrzeba rozważenia stosunku wymienionych przepisów do zasady wyrażonej w art. 383 k.p.k. – zakazu reformationis in peius. Analiza tych przepisów z tego punktu widzenia prowadzi do wniosku, że stosunek ich do art. 382 k.p.k. nie jest taki sam, a wynika to z samej treści każdego z nich lub istoty orzeczenia.

Tak np. art. r;89 k.p.k., mówiąc o zmianie lub uchyleniu oczywiście niesprawiedliwego orzeczenia, określa wyraźnie kierunek rozstrzygnięcia, a mianowicie na korzyść oskarżonego. W świetle takiego unormowania najbardziej nawet niesprawiedliwe orzeczenie nie może być zmienione czy uchylone w kierunku dla oskarżonego niekorzystnym.

Również art. 331 k.p.k., przewidujący wyjście nie tylko poza granice środka odwoławczego, lecz także mimo braku zaskarżenia w ogóle, dopuszcza uchylenie lub zmianę orzeczenia tylko na korzyść oskarżonego.

Artykuł 388 k.p.k. nie zawiera wprawdzie takiego jak wymienione wyżej artykuły „ograniczenia”, co tłumaczy sama specyfika powodów uchylenia orzeczenia (bez możliwości jego zmiany). W wypadku jednak zaskarżenia orzeczenia tylko na korzyść oskarżonego kierunek ponownego orzeczenia określa art. 408 k.p.k. W przeciwieństwie do omówionych przepisów, art. 404 k.p.k. nie zawiera w swej treści żadnej wzmianki co do kierunku przewidzianej w nim korektury; to zaś nakazuje przyjąć, że stanowi on w unormowanym zakresie wyjątek od zasady wyrażonej w art. 383 k.p.k. Skoro bowiem w przytoczonych przepisach ustawa wyraźnie określa dopuszczalny kierunek orzekania, niezależnie od granic środka odwoławczego, a w art. 404 k.p.k. nie – to nie sposób obronić tezy o generalnym obowiązywaniu zakazu reformationis in peius, a więc także w sytuacjach, gdy przepis szczególny, w przeciwieństwie do innych, takiej wzmianki nie zawiera.

Za tym, że art. 404 k.p.k. stanowi wyjątek nie tylko od zasady, o której mowa w art. 382 k.p.k., lecz także od zasady przewidzianej w art. 383 k.p.k., przemawia obligatoryjność poprawienia błędnej kwalifikacji prawnej czynu także wówczas, gdy nawet nie można poza tym wyroku zmienić.

Pogląd, jakoby dotyczyło takie zapatrywanie jedynie poprawienia błędnej kwalifikacji w orzeczeniu zaskarżonym na niekorzyść oskarżonego, wychodzi z założenia generalnego obowiązywania zakazu reformationis in peius, co – jak wykazuje analiza wymienionych przepisów – nie znajduje uzasadnienia, jako że właśnie art. 404 k.p.k. stanowi wyłom, a to oznacza dopuszczalność poprawienia kwalifikacji prawnej czynu także na surowszą. O charakterze i rodzaju popełnionego przez sprawcę przestępstwa decyduje przypisany mu zaskarżonym orzeczeniem czyn, a nie kwalifikacja prawna. Tak np. uznania oskarżonego za winnego zabójstwa, a więc zbrodni określonej w art. 148 § 1 k.k., nie zmienia fakt zastosowania przez sąd Błędnej kwalifikacji, np. z art. 157 k.k. Wprawdzie wymiar kary orzeczonej na podstawie niewłaściwego przepisu może nie mieścić się w ustawowym zagrożeniu przewidzianym we właściwym przepisie; przypisany jednak czyn nie przestał być zbrodnią. Podobnie przypisanie oskarżonemu kradzieży dokonanej w ciągu 5 lat od odbycia co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo podobne, mimo niepowołania w kwalifikacji prawnej art. 60 k.k., nie zmienia faktu, że sprawca uznany zestal za winnego popełnienia kradzieży w warunkach recydywy określonej w tym przepisie.

Poprawienia więc kwalifikacji prawnej na surowszą, zważywszy zastrzeżona w art. 404 k.p.k. niedopuszczalność zmiany „poza tym wyroku”, nie można oceniać w kategoriach „na korzyść”, czy na niekorzyść” oskarżonego. Obawy o niekorzystne skutki zmiany kwalifikacji prawnej na surowszą przy braku środka odwoławczego na niekorzyść oskarżonego obala sam art. 404 k.p.k.