WYTYCZNE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAKTYKI SĄDOWEJ 

W SPRAWIE UDZIAŁU PRZEDSTAWICIELA SPOŁECZNEGO W POSTĘPOWANIU PRZED SĄDAMI WOJSKOWYMI

z dnia 27 WRZEŚNIA 1980 r.

(U 1/80)

Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 27 września 1980 r. w pełnym składzie Izby Wojskowej;

przewodniczący: prezes gen. bryg. K. Lipiński;

sędziowie: płk C. Bakalarski, płk J. Jeż, płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki (sprawozdawca), płk H. Kmieciak, płk J. Mielczarek, płk E. Olczak, płk W. Sieracki (sprawozdawca), płk S. Wojtczak, ppłk E. Zawiłowski, płk H. Kostrzewa (s. sądu wojsk. – del.), mjr T. Kacperski (s. sądu wojsk. – del.), w obecności protokolanta sędziego sądu wojsk, kpt. S. Kosmala,

z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL – Naczelnego Prokuratora Wojskowego gen. bryg. J. Szewczyka,

po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie udziału przedstawiciela społecznego w postępowaniu przed sądami wojskowymi i po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, mając na względzie, że:

- oparta na zasadach dyscypliny wojskowej organizacja życia żołnierskiego, a także podejmowane w szerokim zakresie w Siłach Zbrojnych wielokierunkowe przedsięwzięcia, mające na celu przede wszystkim wdrożenie żołnierzy do ścisłego przestrzegania zasad dyscypliny wojskowej i zaangażowanego wykonywania ciążących na nich obowiązków żołnierskich,

stwarzają dogodne warunki szerokiego udziału organizacji społecznych działających w wojsku i kolektywów żołnierskich w postępowaniu przed sądami wojskowymi, co odpowiada ustawowej deklaracji zawartej w art. 2 § 2 k.p.k.,

- realizacja społeczno-prawnych założeń, które legły u podstaw wprowadzenia do procesu karnego instytucji udziału przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym, zależy w dużej mierze od prawidłowości wykładni i jednolitości stosowania przepisów dotyczących tej instytucji, i na podstawie art. 24 lit. c i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) uchwalił, co następuje:

1. Określenie: „przedstawiciel społeczny” (por. tytuł rozdziału 10 kodeksu postępowania karnego) obejmuje swym zakresem:

a) przedstawiciela organizacji społecznej, która została wymieniona w rozporządzeniu Ministrów Sprawiedliwości i Obrony Narodowej z dnia 10 grudnia 1969 r. w sprawie ustalenia wykazu organizacji społecznych, które mogą zgłosić udział swego przedstawiciela w postępowaniu karnym (Dz. U. Nr 37, poz. 323 oraz Dz. Rozk. MON z 1970 r., Nr 2, poz. 8),

b) delegata kolektywu żołnierskiego lub kolektywu funkcjonariuszy (pracowników) służby zorganizowanej na zasadach dyscypliny wojskowej (art. 83 k.p.k.).

W myśl art. 81 § 1 i § 2 k.p.k. udział w postępowaniu sądowym może zgłosić przedstawiciel nie każdej organizacji społecznej, lecz tylko takiej, która wymieniona została w powołanym wyżej rozporządzeniu Ministrów Sprawiedliwości i Obrony Narodowej, a także – według art. 83 k.p.k. – delegat kolektywu żołnierskiego lub delegat kolektywu funkcjonariuszy (pracowników) służby zorganizowanej na zasadach dyscypliny wojskowej (np. delegat kolektywu funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej). Aczkolwiek przedstawiciela organizacji społecznej i delegata kolektywu określa się zbiorczą nazwą: „przedstawiciel społeczny”, to jednak zaznaczyć należy, że:

a) w myśl art. 83 k.p.k. udział delegata kolektywu w postępowaniu sądowym ogranicza się tylko do tych spraw, w których oskarżonym jest żołnierz lub pracownik służby określonej w art. 83 k.p.k. W odniesieniu do przedstawiciela organizacji społecznej przepisy kodeksu postępowania karnego takiego ograniczenia nie przewidują, co oznacza, że przedstawiciel organizacji społecznej może uczestniczyć w postępowaniu sądowym prowadzonym również w takiej sprawie, w której oskarżonym jest osoba nie będąca członkiem tej organizacji społecznej;

b) tryb delegowania przedstawiciela organizacji społecznej różni się od trybu delegowania reprezentanta kolektywu. Różnica polega na tym, że wybór delegata kolektywu zatwierdza dowódca jednostki wojskowej lub przełożony jednostki służby określonej w art. 83 k.p.k. Wyznaczenie natomiast przez organizacją społeczną osoby jako przedstawiciela tej organizacji do udziału w postępowaniu sądowym nie wymaga żadnego zatwierdzenia. Jeżeli zatem działająca w wojsku organizacja społeczna zgłosi członka tej organizacji jako swego przedstawiciela do udziału w postępowaniu sądowym, to w takim wypadku zgłoszenie to nie podlega zatwierdzeniu przez dowódcę jednostki wojskowej, a zgłoszony przedstawiciel nie musi legitymować się upoważnieniem dowódcy jednostki wojskowej, lecz wystarcza, że przedstawi on odpowiednie pisemne upoważnienie delegującej go organizacji społecznej (por. wyrok Izby Wojskowej SN z dnia 18 października 1977 r. – OSNKW 1977, z. 10–11, poz. 121).

2. Przedstawiciel społeczny występuje w postępowaniu sądowym jako rzecznik interesu społecznego, którego obroną powierzyła mu delegująca go organizacja społeczna lub kolektyw wskazany w art. 83 k.p.k.

Zgłoszenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniem sądowym może nastąpić wtedy, gdy według oceny organizacji społecznej lub kolektywu istnieje w konkretnej sprawie karnej potrzeba obrony interesu społecznego objętego zadaniami statutowymi danej organizacji społecznej lub zadaniami kolektywu. Wynika z tego, że przedstawiciel społeczny występuje w postępowaniu sądowym nie jako reprezentant własnych interesów, lecz jako rzecznik interesów delegującej go organizacji społecznej lub kolektywu. Jako rzecznik tych interesów przedstawiciel społeczny wskazuje na fakty lub okoliczności, które mają znaczenie z punktu widzenia bronionego przezeń interesu społecznego. Jednocześnie te fakty lub okoliczności mogą – Obiektywnie rzecz biorąc – być w całości lub w części zbieżne z interesami oskarżonego, obojętne dla jego interesów albo sprzeczne z nimi. Z tego względu nie można wymagać, aby przedstawiciel społeczny z góry deklarował, że jego działania podejmowane w celu obrony interesu społecznego będą korzystne albo niekorzystne dla oskarżonego.

Zważywszy jednak, że przedstawiciel społeczny występuje w imieniu organizacji społecznej lub kolektywu, należy uznać, że delegujący go podmiot powinien zawsze wytyczyć mu kierunek jego procesowego działania, a także może wskazać, jakie poglądy lub stanowiska powinien on w określonych kwestiach reprezentować przed sądem. Nie można jednak wymagać, aby działanie przedstawiciela społecznego odpowiadało ściśle wskazaniom udzielonym mu przez organizację społeczną lub kolektyw. Zdarza się bowiem, że okoliczności związane z przestępnym zdarzeniem, a znane członkom organizacji społecznej lub kolektywu, różnią się (niekiedy w sposób dość istotny) od okoliczności ujawnionych dopiero w czasie postępowania sądowego, co nie może pozostać bez wpływu na treść działań procesowych przedstawiciela społecznego. Jeżeli jednak przedstawiciel społeczny uzna, że należałoby odstąpić od wytyczonego mu kierunku działania procesowego, i w związku z tym oświadczy, że zamierza tę kwestią przekonsultować z delegującym go podmiotem, to wówczas należy umożliwić mu przeprowadzenie takiej konsultacji (np. zarządzić przerwę w rozprawie). Zaznaczyć bowiem należy, że wzajemne stosunki między przedstawicielem „społecznym a delegującym go podmiotem mają wyłącznie wewnętrzny charakter i w związku z tym sąd nie jest zobowiązany do badania, czy wypowiedzi lub wnioski przedstawiciela społecznego pozostają w zgodzie z instrukcjami lub wytycznymi udzielonymi mu przez organizację społeczną lub kolektyw. Wszystkie zatem czynności procesowe wykonywane przez przedstawiciela społecznego zachowują walor ważności procesowej.

3. Zgłoszenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym należy wyłącznie do kompetencji organizacji społecznej lub kolektywu wskazanego w art. 83 k.p.k. Nie stanowi to jednak przeszkody do tego, aby organ prowadzący postępowanie karne, mając na względzie okoliczności konkretnej sprawy, poinformował odpowiedni uprawniony podmiot o tym, że celowy byłby udział przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym.

Z treści art. 81 i art. 83 k.p.k. wynika, że decyzja w sprawie zgłoszenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym należy do odpowiedniej organizacji społecznej lub kolektywu. Ustawowe zrelatywizowanie obrony interesu społecznego do zadań statutowych danej organizacji społecznej lub do wychowawczo-zapobiegawczych funkcji kolektywu pozwala stwierdzić, że przesłanką zgłoszenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym mogą być różnorodne sytuacje rodzące zainteresowanie danej organizacji społecznej lub kolektywu konkretną sprawą karną. Przesłanka ta może wynikaj zwłaszcza z faktu, że oskarżony albo pokrzywdzony jest członkiem lub podopiecznym danej organizacji społecznej albo jest zatrudniony w zakładzie pracy, w którym działa ta organizacja społeczna. Przesłanka ta może wypływać również z faktu naruszenia pewnych ogólnych interesów społecznych (np. z potrzeby przeciwdziałania naruszeniom dyscypliny wojskowej, marnotrawstwu mienia społecznego, dostarczaniu nieletnim alkoholu).

Wprawdzie – jak to podkreślono – zgłoszenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym należy do kompetencji danej organizacji społecznej lub kolektywu, jednakże nie ma przeszkód, aby organ prowadzący postępowanie karne (a nawet oskarżony lub jego obrońca albo pokrzywdzony lub jego pełnomocnik) poinformował odpowiedni podmiot o tym, że ze względu na okoliczności konkretnej sprawy celowy Byłby udział przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym. Powinno to nastąpić w szczególności wtedy, gdy zwłaszcza sąd – ze względu na swe zadania w zakresie działań profilaktycznych (art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.) – pragnie bądź uzyskać opinię środowiska społecznego co do tła społecznego i źródeł popełnienia przestępstwa oraz stosunków panujących w danym środowisku (aby zasygnalizować odpowiednim organom o konieczności naprawy tych stosunków i usunięcia stwierdzonych uchybień sprzyjających popełnianiu przestępstw – art. 13 k.p.k.), bądź też poszerzyć swą wiedzę o możliwościach reedukacyjnych sprawcy przestępstwa.

4. Udział delegata kolektywu żołnierskiego lub innego (art. 83 k.p.k.) w postępowaniu sądowym wymaga dopuszczenia go przez sąd tak samo jak przedstawiciela organizacji społecznej (art. 81 § 4 k.p.k.).

Przepis art. 83 k.p.k. stanowi nie o udziale delegata kolektywu żołnierskiego (lub innego kolektywu) w postępowaniu sądowym, lecz – jak to określa art. 81 § 1 k.p.k. – tylko i wyłącznie o możliwości zgłoszenia przez niego tego udziału w tym postępowaniu. Jeżeli zatem zważy się, że art. 83 k.p.k., uzupełniając jedynie art. 81 § 1, 2 i 3 k.p.k., nie uchyla działania zwłaszcza art. 81 § 4 i art. 82 k.p.k. oraz że regułą jest, iż sam fakt zgłoszenia udziału w postępowaniu sądowym nie nadaje automatycznie zgłaszającemu się procesowych uprawnień przedstawiciela społecznego, to należy dojść do wniosku, że udział delegata kolektywu wymienionego w art. 83 k.p.k. w postępowaniu sądowym wymaga uprzedniego dopuszczenia go przez sąd w myśl art. 81 § 4 k.p.k. Dodać należy, że żadne racje nie przemawiają za tym, aby w tym względzie delegat kolektywu był traktowany inaczej niż przedstawiciel organizacji społecznej.

5. Dopuszczenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym należy traktować w praktyce sądowej jako regułę, natomiast niedopuszczenie – jako wyjątek. Decyzja sądu w tej kwestii powinna mieć formę postanowienia.

Jedynym warunkiem dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym jest – poza warunkami formalnymi określonymi w art. 81 § 3 k.p.k. – uznanie sądu, że udział ten „leży w interesie wymiaru sprawiedliwości” (art. 81 § 4 k.p.k.). Badając, czy warunek ten jest spełniony, należy położyć akcent na jego negatywną stronę w tym sensie, że sąd powinien rozważyć, czy udział przedstawiciela społecznego w konkretnym postępowaniu sądowym byłby sprzeczny z interesem wymiaru sprawiedliwości (w ten sposób kwestia ta – na tle art. 45 § 1 k.p.k. przewidującego w zdaniu pierwszym w istocie rzeczy taki sam warunek, jaki wynika z treści art. 81 § 4 k.p.k. – ujęta została w treści 14 tezy wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wzmożenia ochrony interesów pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym w sprawach karnych – VI KZP 11/75, OSNKW 1977, z. 1–2, poz. 1).

W związku z omawianym warunkiem należy dodać, że jeżeli określenie: „wymiar sprawiedliwości” w sprawach karnych rozumie się ogólnie (w sensie przedmiotowym) jako całokształt działalności procesowej sądu, podejmowanej w interesie społecznym w zakresie rozstrzygania konfliktów prawnych, związanych z zarzutem popełnienia przestępstwa lub z prawnymi konsekwencja-, mi faktu popełnienia przestępstwa, i jeżeli w pojęciu „interes społeczny” mieści się istniejąca lub przyszła (hipotetyczna) korzyść, jaką organizacja życia zbiorowego – ze względu na prawidłowość jej funkcjonowania – spodziewa się osiągnąć, to należy uznać, że udział przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym „leży w interesie wymiaru sprawiedliwości” wtedy, gdy sąd – rozstrzygając konkretną sprawę – może oczekiwać od tegoż przedstawiciela pomocy w dążeniu do osiągnięcia optymalnych warunków wydania słusznego orzeczenia, co przecież stanowi istotę prawidłowości funkcjonowania sądu.

Mając na względzie to, że nie można w formie uogólniającej określić wypadków, w których sąd przed rozpoczęciem przewodu sądowego mógłby zasadnie uznać, iż udział przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym byłby Sprzeczny z interesem wymiaru sprawiedliwości, należy jedynie przykładowo wskazać, że bezpodstawna byłaby odmowa dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym ze względu na charakter zarzuconego oskarżonemu przestępstwa albo też z tego tylko powodu, że wystąpienie tego przedstawiciela będzie ograniczać się do złożenia korzystnych dla oskarżonego oświadczeń (por. wyrok Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1976 r. – OSNKW 1977, z. 1–2, poz. 15) lub też z tego względu, że interes społeczny jest dostatecznie broniony zwłaszcza działaniem prokuratora w postępowaniu sądowym. Podkreślić także należy, że przewidywane dodatkowe czynności sądu, związane z udziałem przedstawiciela społecznego w postępowaniu sądowym, nie mogą stanowić podstawy do uznania, że udział tegoż przedstawiciela nie leży w interesie sprawiedliwości. Jeżeliby natomiast zdarzyło się, że dana grupa społeczna zgłosiła udział dwóch (lub więcej) swych przedstawicieli w postępowaniu sądowym w sprawie jednego oskarżonego, co w konsekwencji mogłoby doprowadzić do zbędnej przewlekłości tego postępowania, to należałoby uznać, że wystarczający jest udział jednego przedstawiciela społecznego w tym postępowaniu. Natomiast sąd nie powinien odmówić dopuszczenia do udziału w postępowaniu sądowym przedstawicieli dwóch (lub więcej) różnych grup społecznych (np. przedstawiciela Społecznego Komitetu Przeciwalkoholowego i delegata kolektywu żołnierskiego), gdyż każdy z tych przedstawicieli może występować w obronie różnego rodzaju interesów społecznych.

Odmowa dopuszczenia do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciela społecznego powinna nastąpić także w takiej sytuacji, gdy zgłasza go taka organizacja społeczna, która będąc jednocześnie „pokrzywdzonym” (jej dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone) występuje już w danym postępowaniu sądowym w charakterze strony procesowej (np. w charakterze oskarżyciela posiłkowego lub powoda cywilnego). Wprawdzie brak w tym względzie ustawowego zakazu, jednakże sytuacja taka nie odpowiadałaby funkcji instytucji przedstawiciela społecznego, gdyż tego rodzaju dwoistość roli organizacji społecznej w jednym postępowaniu sądowym mogłaby stworzyć trudną do pogodzenia kolizję spełnianych przez nią (tzn. w jej imieniu) funkcji procesowych. Niezależnie od tego zaznaczyć należy, że w takiej sytuacji znika rzeczowa potrzeba umożliwienia organizacji społecznej działania za pośrednictwem przedstawiciela społecznego, skoro obronę interesu społecznego, objętego jej zadaniami statutowymi, może w pełni realizować już jako czynna strona procesowa.

Wprawdzie w przepisach rozdziału 10 kodeksu postępowania karnego nie określono formy, w jakiej sąd wydaje decyzję w kwestii dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym, to jednak (posługując się pomocniczo art. 86 § 1 k.p.k.) należy uznać, że decyzja sądu w tej kwestii powinna mieć formę postanowienia. Gdyby jednak wyjątkowo zdarzyło się, że w kwestii tej sąd nie wydał postanowienia, ale faktycznie dopuścił przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym (np. zezwolił mu wypowiedzieć się w określonej kwestii lub udzielił mu głosu na podstawie art. 352 k.p.c.), ta należy uznać, że dopuszczenie go nastąpiło konkludentnie.

Jakkolwiek przepisy kodeksu postępowania karnego nie wymagają uzasadnienia postanowienia, które wydane zostało bez sprzeciwu którejkolwiek strony, to jednak wzgląd na wychowawczą funkcję postępowania sądowego przemawia za tym, aby postanowienie w kwestii dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym było zawsze należycie uzasadnione.

6. Niestawiennictwo prawidłowo zawiadomionego przedstawiciela społecznego o terminie i miejscu przeprowadzenia czynności sądowej, w której ma prawo uczestniczyć, nie tamuje postępowania sądowego.

Kodeks postępowania karnego nie statuuje obowiązku uczestnictwa w postępowaniu sądowym przedstawiciela społecznego dopuszczonego już do udziału w tym postępowaniu. Dlatego też postępowanie sądowe może być prowadzone, mimo niestawiennictwa przedstawiciela społecznego w wypadku prawidłowego zawiadomienia go o terminie i miejscu czynności procesowej, która będzie przeprowadzona. Jeżeli jednak w określonej sytuacji sąd uzna, że udział przedstawiciela społecznego w przeprowadzeniu danej czynności procesowej, a zwłaszcza, w rozprawie, jest pożądany, to można odroczyć przeprowadzenie tej czynności procesowej (lub przerwać rozprawę) i zawiadomić przedstawiciela społecznego o nowym terminie i miejscu przeprowadzenia tej czynności.

O niestawiennictwie prawidłowo zawiadomionego przedstawiciela społecznego o terminie i miejscu przeprowadzenia danej czynności procesowej powinno zawiadomić się podmiot, który wydelegował swego przedstawiciela do udziału w postępowaniu sądowym.

7. Dopuszczenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym nie nadaje mu wprawdzie statusu strony procesowej, powoduje jednak przyznanie mu niektórych uprawnień przysługujących stronom procesowym, w szczególności przedstawiciel społeczny może:

a) korzystać z uprawnień określonych w art. 102 § 1 i w art. 142 k.p.k.;

b) w stadium przygotowania do rozprawy głównej zgłosić gotowość udzielenia poręczenia;

c) w czasie rozprawy głównej składać oświadczenia lub zgłaszać wnioski w kwestiach, które uzna za istotne z punktu widzenia interesu społecznego delegującej go organizacji społecznej lub kolektywu, a ponadto zadawać pytania osobom określonym w art. 314 § 1 k.p.k., przy czym treść jego oświadczeń i wniosków może stanowić podstawę inicjatywy dowodowej stron lub działania sądu z urzędu w tym względzie.

W tytule działu III kodeksu postępowania karnego, obejmującym przepisy rozdziału 10 traktujące o przedstawicielu społecznym, oraz w art. 142 § 1 k.p.k. odróżnia się przedstawiciela społecznego od innych uczestników procesu karnego, a zwłaszcza od stron procesowych. To ustawowe rozróżnienie pozwala stwierdzić, że przedstawiciel społeczny, po dopuszczeniu go przez sąd do udziału w postępowaniu sądowym, nie uzyskuje statusu strony procesowej. Niemniej jednak dopuszczenie przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym powoduje przyznanie mu niektórych uprawnień przysługujących stronie procesowej.

Przedstawiciel społeczny jest w szczególności uprawniony do tego, aby zawiadomiono go o terminie i miejscu rozprawy sądowej lub innej czynności procesowej, w której ma prawo uczestniczyć (art. 102 § 1 k.p.k.). Obowiązek tego zawiadomienia istnieje również w wypadku, gdy organizacja społeczna (lub kolektyw), jeszcze przed dopuszczeniem jej przedstawiciela do udziału w postępowaniu sądowym, zwróci się do sądu o podanie jej terminu i miejsca rozprawy głównej, motywując to tym, że jej przedstawiciel w czasie tej rozprawy zamierza zgłosić swój udział w postępowaniu sądowym. ,

Aby umożliwić przedstawicielowi społecznemu zajęcie stanowiska w interesujących go kwestiach, należy (w razie jego wniosku w tej kwestii) udostępnić mu akta sprawy sądowej i dać mu możność sporządzenia odpisów odpowiednich dokumentów, a w wypadku uzasadnionej potrzeby – wydać mu uwierzytelnione odpisy (art. 142 § 1 i 2 k.p.k.).

Wszystkie kwestie (wymienione przykładowo w art. 299 § 1 k.p.k.) wymagające wydania postanowienia w stadium przygotowania do rozprawy głównej są rozstrzygane na posiedzeniu sądu. W posiedzeniu może zawsze wziąć udział prokurator, a inne strony procesowe tylko w wypadkach wskazanych w ustawie (art. 88 k.p.k.). Aczkolwiek żaden z przepisów kodeksu postępowania karnego nie przewiduje możliwości udziału przedstawiciela społecznego w posiedzeniu sądu, to jednak nie oznacza to, by żadna czynność procesowa, należąca do uprawnień przedstawiciela społecznego, nie mogła być dokonana przez niego w czasie posiedzenia sądu, tym bardziej że na tle treści art. 82 k.p.k. [w którym użyto zwrotu: „(...) zwłaszcza na rozprawie”] możliwość ta nie jest wyłączna. Czynnością taką jest zgłoszenie przez przedstawiciela społecznego (niezależnie od tego, czy został on już dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym) gotowości udzielenia poręczenia w wypadku, gdy sąd na posiedzeniu ma wydać w trybie art. 299 § 1 pkt 5 lub 6 k.p.k. postanowienie w kwestii warunkowego umorzenia postępowania albo w sprawie zastosowania, zmiany lub uchylenia środka zapobiegawczego.

Ponadto w stadium przygotowania do rozprawy głównej przedstawiciel społeczny może zgłosić swój udział w postępowaniu sądowym, przedstawiając dokumenty przewidziane w art. 81 § 3 lub w art. 83 k.p.k., przy czym może on wziąć udział w posiedzeniu, jeżeli sąd ma wydać postanowienie w sprawie dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym.

Przepis art. 82 k.p.k., określając ogólnie czynności przedstawiciela społecznego w czasie rozprawy sądowej, nie formalizuje zbytnio jego działania. Przedstawiciel społeczny może na piśmie lub ustnie wypowiadać się, składać oświadczenia i zgłaszać wnioski co do każdej kwestii, w której organizacja społeczna lub kolektyw pragnie zająć stanowisko z punktu widzenia bronionego interesu społecznego.

Najistotniejsze jest to, że przedstawiciel społeczny może przyczynić się do uzyskania przez sąd znajomości faktów, które zazwyczaj nie mieszczą się w ramach zdarzenia stanowiącego przedmiot rozprawy głównej. W związku z tym rola procesowa przedstawiciela społecznego polega w szczególności na tym, że w miarę swojej wiedzy pomaga on wyjaśnić sądowi tło i skutki społeczne zarzuconego oskarżonemu przestępstwa, informuje w tym względzie sąd o poglądach organizacji społecznej lub kolektywu, przedstawia sądowi opinię określonego środowiska o osobie oskarżonego, a zwłaszcza o warunkach jego życia i pracy lub służby, działalności zawodowej, służbowej i społecznej oraz o perspektywach jego resocjalizacji w wypadku uznania go za winnego popełnienia przestępstwa.

Wykonując tę rolę, przedstawiciel społeczny może nie tylko składać oświadczenia natury opiniodawczo-informacyjnej, lecz może także wypowiadać się w kwestiach zarówno prawnych, jak i faktycznych oraz zgłaszać wnioski co do winy, kary i innych prawnych skutków skazania albo wnioski o uchylenie, zmianę lub zastosowanie środka zapobiegawczego. Przedstawiciel społeczny może również zgłaszać wnioski co do samego toku postępowania, a więc może np. wnosić o umorzenie postępowania lub o zarządzenie przerwy w rozprawie lub jej odroczenie, motywując to np. tym, że pragnie uzyskać od delegującej go organizacji społecznej lub kolektywu stanowisko co do możliwości zgłoszenia gotowości udzielenia poręczenia społecznego lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym.

Z przysługującego przedstawicielowi społecznemu prawa do wypowiedzi (art. 82 k.p.k.) oraz prawa do końcowego przemówienia i repliki (art. 352 i art. 353 k.p.k.) wynika, że może on nie tylko ustosunkować się do wyjaśnień oskarżonego, zeznań świadków lub innego przeprowadzonego przez sąd dowodu albo wniosku stron, lecz także wolno mu za zezwoleniem przewodniczącego zadawać pytania oskarżonemu, świadkom i biegłym. Natomiast sąd i strony mogą zadawać pytania przedstawicielowi społecznemu (jeżeli nie jest on przesłuchiwany w charakterze świadka) jedynie w kwestiach łączących się z właściwą mu funkcją procesową. Jeżeli np. przedstawiciel społeczny przedstawia opinię o oskarżonym, charakteryzując jego postawę obywatelską, stosunek do pracy itp., to można go zapytać, na jakich faktach opinia ta została oparta lub w jakim gronie i w jakim trybie została ona ukształtowana.

Treść wypowiedzi i oświadczeń oraz wniosków przedstawiciela społecznego, jak również odpowiedzi na zadane mu pytania może stanowić – jak każdy inny materiał procesowy – podstawę do przeprowadzenia określonego dowodu na wniosek strony lub z urzędu (art. 152 k.p.k.).

8. Z przepisu art. 331 § 2 k.p.k. wynika, że nie ma formalnoprawnych przeszkód do przesłuchania przedstawiciela społecznego w charakterze świadka. Pożądane jest jednak unikanie delegowania w charakterze przedstawiciela społecznego takiej osoby, co do której wiadomo, że może być przesłuchana w charakterze świadka.

Na tle treści art. 331 § 2 k.p.k. nie jest wyłączona możliwość przesłuchania w czasie rozprawy głównej przedstawiciela społecznego w charakterze świadka. Ponieważ jednak kumulacja roli procesowej świadka z funkcją procesową przedstawiciela społecznego mogłaby mu utrudniać obiektywne reprezentowanie interesu społecznego, a także osłabić jego niezależną pozycję wobec innych uczestników postępowania sądowego, przeto pożądaną rzeczą jest, aby organizacja społeczna (lub kolektyw) unikała delegowania w charakterze przedstawiciela społecznego takiej osoby, co do której wiadomo, że może być przesłuchana w charakterze świadka, zwłaszcza co do okoliczności wiążących się bezpośrednio z czynem objętym aktem oskarżenia.

W wypadku niemożności uniknięcia połączenia obu tych funkcji procesowych należy przedstawiciela społecznego przesłuchać w charakterze świadka w pierwszej kolejności, co zadośćuczyniłoby nakazowi zawartemu w art. 320 § 1 k.p.k., chyba że konieczność przesłuchania przedstawiciela społecznego w charakterze świadka powstanie po przesłuchaniu innych świadków albo w Związku z treścią jego oświadczeń lub wypowiedzi.

9. Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel społeczny może uczestniczyć w postępowaniu rewizyjnym, w którym korzysta on odpowiednio z takich uprawnień procesowych, jakie przysługują mu w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.

Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel społeczny, nie będąc stroną procesową, nie jest wprawdzie uprawniony do wniesienia rewizji od wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji, jednakże – mając na względzie treść art. 407 k.p.k. w powiązaniu z art. 82 k.p.k., który nie ogranicza możliwości działania przedstawiciela społecznego tylko w czasie rozprawy głównej – należy uznać, że dopuszczalne jest jego uczestnictwo również w rozprawie rewizyjnej. Skoro tak – to w konsekwencji stwierdzić należy, że w postępowaniu rewizyjnym przysługują mu odpowiednio takie uprawnienia procesowe, z których może on korzystać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, a zwłaszcza w czasie rozprawy głównej (patrz uzasadnienie tezy 7).

10. Zgłoszenie gotowości udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym nie jest uzależnione od uprzedniego dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w postępowaniu sądowym. Gotowość taką może zgłosić także każdy podmiot, który jest do tego uprawniony na podstawie odpowiednich przepisów ustawy.

Nadrzędnym celem procesowej instytucji przedstawiciela społecznego jest zaktywizowanie społeczeństwa w zwalczaniu przestępczości, zwłaszcza przez współudział w tym zakresie odpowiednich organizacji społecznych i kolektywów w procesie wymiaru sprawiedliwości oraz przez ich współuczestnictwo w resocjalizacji sprawców przestępstw. W związku z tym organizacje społeczne i kolektywy mają szczególne uprawnienia i szczególne zadania, które sprowadzają się do tego, że przedstawiciel organizacji społecznej lub delegat kolektywu może – w myśl art. 84 k.p.k. – zgłosić gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia nadzoru nad oskarżonym, przedstawiając w tej kwestii stosownej treści uchwałę organizacji społecznej lub kolektywu. W wypadku przyjęcia przez sąd zgłoszonego poręczenia lub oddania skazanego pod dozór, zadania organizacji społecznej lub kolektywu polegają na aktywnym interesowaniu się osoba sprawcy przestępstwa oraz stosowaniu wobec niego takich metod oddziaływania wychowawczego, by przestrzegał on porządku prawnego, a zwłaszcza nie popełnił ponownie przestępstwa, co łączy się także z koniecznością podjęcia przez organizację społeczną lub kolektyw odpowiednich starań zmierzających do skutecznego eliminowania tego zła (np. nadużywania. przez sprawcę alkoholu), które doprowadziło go do popełnienia przestępstwa. Niezależnie od tego należy podkreślić, że prawidłowo wykonywane poręczenie lub dozór, jako szczególne środki oddziaływania wychowawczego i zapobiegawczego, służą nie tylko poprawie społecznej i resocjalizacji skazanego, a tym samym zwalczaniu przestępstw, lecz sprzyjają również zapobieganiu im w drodze wychowawczego oddziaływania także na innych obywateli, umacniając u nich poszanowanie prawa i zasad współżycia społecznego (por. art. 2 :§ 1 pkt. 3 k.p.k.).

W tym – kontekście przypomnieć należy, że w rozdziale V uchwalonych przez Izbę Wojskową Sądu Najwyższego wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego, stosowania środków karnych przez sądy wojskowe – U 1/77 (OSNKW 1977, z. 10–11, poz. 110) podkreślono, iż: „(...) należy szczególną uwagę zwrócić na doniosłe – w procesie reedukacyjnym sprawcy – znaczenie poręczeń udzielonych zwłaszcza przez kolektywy „żołnierskie, które zapewniają podjęcie starań, by skazany przestrzegał porządku prawnego, a zwłaszcza by nie popełnił przestępstwa (art. 76 § 1 k.k.). Takie poręczenie bowiem może utwierdzić sąd w przekonaniu, że cele kary w zakresie jej społecznego oddziaływania zostaną w pełni osiągnięte, mimo niewykonania w stosunku do skazanego żołnierza wymierzonej kary pozbawienia wolności. Dlatego też każde tego rodzaju poręczenie (zaakceptowane przez dowódcę jednostki wojskowej) powinno być wnikliwie przez sąd rozważone.”

Uwzględniając treść art. 84 k.p.k. oraz art. 28 § 1 i art. 76 § 1 k.k., należy dojść do wniosku, że gotowość udzielenia poręczenia społecznego może zgłosić nie tylko przedstawiciel takiej organizacji społecznej, która wymieniona została w powołanym już rozporządzeniu Ministrów Sprawiedliwości i Obrony Narodowej z dnia 10 grudnia 1969 r., lub delegat kolektywu, wskazanego w art. 83 k.p.k., lecz także przedstawiciel jakiejkolwiek innej organizacji społecznej, „do której sprawca należy” (art. 28 § 1 k.k.), i innego kolektywu, „w którym oskarżony pracuje lub się uczy” (art. 84 k.p.k.). Tak więc krąg podmiotów uprawnionych do zgłoszenia gotowości udzielenia poręczenia jest szerszy od kręgu organizacji społecznych i kolektywów, które na podstawie art. 81 § 1 i g 2 oraz art. 83 k.p.k. mogą zgłosić udział swego przedstawiciela lub delegata w postępowaniu sądowym. Ze względu ha to, że dopuszczenie przez sąd do udziału w postępowaniu sądowym odnosi się –: według art. 81 § 4 k.p.k. – tylko do przedstawiciela takiej organizacji społecznej, która wymieniona została w powołanym rozporządzeniu Ministrów Sprawiedliwości i Obrony Narodowej, oraz do delegata kolektywu, wskazanego z art. 83 k.p.k., a nie do przedstawiciela innej organizacji społecznej lub delegata innego kolektywu, przeto należy dojść do wniosku, iż gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym (skazanym) może zgłosić przedstawiciel każdego podmiotu, uprawnionego do zgłoszenia owej gotowości na podstawie odpowiednich przepisów ustawy (a zwłaszcza art. 84 k.p.k. oraz art. 28 § 1 i art. 76 § 1 k.k.), niezależnie od uprzedniego dopuszczenia go – w myśl art. 81 § 4 k.p.k. – do udziału w postępowaniu sądowym. Jeżeli zatem przedstawiciel uprawnionego podmiotu zbiorowego ogranicza swą rolę procesową tylko do zgłoszenia owej gotowości, to sąd obowiązany jest do wysłuchania tego przedstawiciela i przyjęcia przedstawionej przez niego stosownej uchwały delegującego go podmiotu.

11. Gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym może być zgłoszona w każdym stadium postępowania karnego w formie zarówno pisemnej, jak i ustnej (np. do protokołu posiedzenia sądowego albo rozprawy głównej lub rewizyjnej).

Poprzednio stwierdzono, że zadeklarowanie gotowości udzielenia poręczenia społecznego lub roztoczenia dozoru nad skazanym nie jest uwarunkowane uprzednim dopuszczeniem (w ujęciu art. 81 § 4 k.p.k.) przedstawiciela uprawnionego podmiotu do udziału w postępowaniu sądowym. Wynika z tego, że gotowość ta może być zgłoszona w każdym stadium postępowania bądź osobiście przez przedstawiciela uprawnionego podmiotu (jeżeli oczywiście dysponuje on stosownej treści uchwałą tego podmiotu), bądź też w formie przedstawienia odpowiednich dokumentów organowi prowadzącemu postępowanie karne. Jeżeli zatem ową gotowość zgłoszono już w postępowaniu przygotowawczym, to odpowiednie dokumenty w tym względzie powinny być dołączone do akt sprawy i przesłane wraz z aktem oskarżenia do właściwego sądu (zasady udzielania poręczenia w sprawach karnych żołnierzy oraz warunki, jakim powinno odpowiadać zgłoszenie gotowości udzielania poręczenia, określone zostały w zarządzeniu nr 6 Ministra Obrony Narodowej z dnia 9 lutego 1970 r. – Dz. Rozk. MON z 1970 r., Nr 4, poz. 23).

Jakkolwiek zgłoszenie (w sposób wyżej przedstawiony) gotowości udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru może być przedstawione również w postępowaniu odwoławczym (jeżeli zostanie ono uruchomione), to jednak zgłoszenie to powinno nastąpić z reguły w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, przy czym pożądane jest, aby gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru zgłosiła osoba biorąca równocześnie udział w postępowaniu sądowym w charakterze przedstawiciela społecznego oraz aby była to osoba, która jako poręczający będzie w przyszłości wykonywać zadania związane z poręczeniem społecznym.

Realizacja tych wskazań stworzyłaby z jednej strony szersze możliwości poznania przez sąd tych motywów, które skłoniły organizację społeczną lub kolektyw do zadeklarowania gotowości udzielenia, poręczenia, a z drugiej – udział poręczającego w postępowaniu sądowym w charakterze przedstawiciela społecznego pozwoliłby mu poznać te okoliczności, na które należałoby zwrócić szczególną uwagę w procesie wykonywania zadań związanych z poręczeniem, co w rezultacie może przyczynić się do bardziej konkretnego wykonywania resocjalizacyjnej funkcji poręczenia.

12. Jeżeli sad zamierza uzależnić warunkowe umorzenie postępowania karnego (art. 28 § 1 k.k.) lub warunkowe zawieszenie wykonania kary (art. 76 § 1 k.k.) od złożenia poręczenia przez uprawniony do tego podmiot, to postanawia poinformować o tym ten podmiot, pytając go jednocześnie, czy w oznaczonym terminie udzieli poręczenia.

Według art. 28 § 1 i art. 75 § 1 k.k. sąd (a także prokurator – w wypadku stosowania art. 27 § 1 k.k.) może „uzależnić” warunkowe umorzenie postępowania karnego lub warunkowe zawieszenie wykonania kary od poręczenia udzielonego zwłaszcza przez organizację społeczną lub kolektyw żołnierski (art. 300 § 2 k.k.). Ze względu na to, że w postępowaniu sądowym „uzależnienie” to może być dokonane tylko przez sąd, przeto należy uznać, iż to „uzależnienie” powinno – w myśl art. 86 § 1 k.p.k. – nastąpić w formie postanowienia, wydanego przez sąd rozpoznający sprawę. Nie oznacza to jednak ograniczenia inicjatywy szefa sądu wojskowego w zakresie inspirowania odpowiedniego uprawnionego podmiotu do udzielenia przezeń poręczenia.

Postanowienie w tej kwestii powinno być wydane z reguły w wyniku narady sądu przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. W takim wypadku nie ma przeszkód, aby (Wznowiono przewód sądowy i zarządzono przerwę w rozprawie lub nawet jej odroczenie. Zaznaczyć bowiem należy, że art. 347 § 1 k.p.k. dopuszcza możliwość przerwania rozprawy: „(...) z innej ważnej przyczyny (...)”, a nie ulega wątpliwości, że ewentualne uzyskanie przez sąd poręczenia społecznego powinno być uznane za taką ważną przyczynę.

Informując uprawniony do udzielenia poręczenia podmiot o wydanym przez sąd postanowieniu, należy wyznaczyć termin, w którym podmiot ten powinien przedstawić swoje stanowisko co do udzielenia poręczenia. Jeżeli w oznaczonym terminie nie zostanie zgłoszona gotowość udzielenia poręczenia, to uznać należy, że stanowisko określonego podmiotu jest w tym względzie negatywne, chyba że podmiot ten zwróci się do sądu o prolongatą, wyznaczonego terminu.