WYROK z dnia 16 maja 2000 r. (IV CKN 32/00)

Do rozliczeń majątkowych pomiędzy osobami pozostającymi w trwałym związku faktycznym (konkubinacie) mogą mieć zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Przewodniczący: Sędzia SN Filomena Barczewska Sędziowie SN: Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca), Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2000 r. na rozprawie sprawy z powództwa Krzysztofa S. przeciwko Ewie W. o zapłatę, na skutek kasacji pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 października 1997 r.,

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki w Gdańsku wyrokiem z dnia 24 grudnia 1996 r. zasądził od pozwanej Ewy W. na rzecz powoda Krzysztofa S. kwotę 11 443,82 zł. Sąd ustalił, że strony pozostawały w konkubinacie od 1978 do 1993 r. Oboje mieli lokale mieszkalne. Należący do powoda lokal typu M-3 został najpierw zamieniony na mniejszy (M-2), usytuowany bezpośrednio obok mieszkania pozwanej, a następnie zrzekł się on prawa do tego lokalu na rzecz Jacka J., co stanowiło warunek dokonania zamiany mieszkań pomiędzy Ewą W. a Janiną J. W wyniku zamiany Ewa W. stała się właścicielką wyodrębnionego lokalu mieszkalnego. W lokalu tym strony zamieszkiwały wspólnie do 1993 r., kiedy powód wyprowadził się. Zasądzona kwota stanowi równowartość prawa do lokalu, który powód utracił. Jako podstawę prawną orzeczenia Sąd wskazał art. 405 k.c.

Apelacja pozwanej oddalona została wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 października 1997 r. Sąd drugiej instancji wskazał, że ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Wojewódzki są zgodne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, a ocena dowodów nie narusza art. 233 § 1 k.p.c. Pozwana nie wykazała, aby powód dokonał na jej rzecz darowizny. Przyjęcie za podstawę prawną art. 405 k.c. jest prawidłowe.

Kasacja pozwanej oparta została na obu podstawach, W ramach podstawy określonej w art. 3931 pkt 1 k.p.c. skarżąca wskazała naruszenie art. 405 k.c. przez przyjęcie, że pozwana wzbogaciła się bez podstawy prawnej, uzyskując przysporzenie majątkowe w kwocie 11 443,82 zł, oraz art. 5 k.c. przez przyjęcie, że bez znaczenia dla oceny prawnej roszczenia powoda pozostaje okoliczność, iż przez czas trwania nieformalnego związku między stronami powód pozostawał na utrzymaniu pozwanej i nie partycypował w kosztach utrzymania wspólnego syna stron. W ramach podstawy z art. 3931 pkt 2 k.p.c. wskazano naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez niedostateczne uzasadnienie rozstrzygnięcia, w szczególności nieustosunkowanie się do zarzutów apelacyjnych, w tym do zarzutu dotyczącego błędnego wyliczenia wielkości wzbogacenia się pozwanej.

Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia i oddalenie powództwa bądź uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Oddalając kasację na podstawie art. 3931 - k.p.c., Sąd Najwyższy miał na względzie, co następuje:

Zarzuty przytoczone w uzasadnieniu drugiej podstawy kasacyjnej odnoszą się przede wszystkim do nieprawidłowego wyliczenia wielkości wzbogacenia występującego po stronie pozwanej, jednak ustosunkowanie się do nich musi zostać poprzedzone przesądzeniem podstawy odpowiedzialności.

Oba Sądy orzekające jako podstawę żądań powoda przyjęły art. 405 k.c. Stanowiska takiego, wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji, nie sposób zanegować.

Kwestia rozliczeń majątkowych po ustaniu trwałego związku faktycznego nie została uregulowana w ustawie. Zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym przepisy dotyczące stosunków majątkowych małżeńskich, w tym rozliczeń następujących po ustaniu wspólności, nie mogą znaleźć zastosowania do rozliczeń po ustaniu trwałego związku faktycznego. Oznaczałoby to bowiem zrównanie w pewnym zakresie małżeństwa oraz związku nieformalnego, do czego brak podstawy prawnej (wskazuje się na tę okoliczność także w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1986 r., III CZP 79/85, OSNCP 1987, nr l, poz. 2).

Konieczność dokonania takich rozliczeń nie budzi przy tym wątpliwości. Zarówno zatem doktryna, jak i orzecznictwo poszukują ich podstawy prawnej. Wskazywane są następujące możliwości: odpowiednie (lub analogiczne) zastosowanie przepisów o wspólności majątkowej małżeńskiej, zastosowanie przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych i znoszeniu tej współwłasności, zastosowanie przepisów o spółce cywilnej oraz zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Z przyczyn, o których była już mowa, w sposób kategoryczny należy wykluczyć możliwość stosowania przepisów o wspólności majątkowej małżeńskiej. Otwarta pozostaje natomiast kwestia zastosowania pozostałych uregulowań. W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowane są w tym zakresie różne stanowiska. Przykładowo można wskazać, że Sąd Najwyższy dopuszcza zarówno możliwość stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności (tak w powołanej uchwale z dnia 30 stycznia 1985 r.), jak i możliwość taką wyklucza (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKU 155/97, „Wokanda” 1998, nr 4, s. 7). Wskazuje się na dopuszczalność oparcia rozliczeń majątkowych

konkubentów na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1974 r. III CRN 132/74, nie publ.), jak i na istnienie podstawy prawnej dla dokonania określonych przesunięć majątkowych w zakresie trwania konkubinatu wykluczającej możliwość sięgania do instytucji bezpodstawnego wzbogacenia (tak w uzasadnieniu uchwały z dnia 30 stycznia 1986 r.).

Wybór jednego ze wskazanych uregulowań może być uzależniony od okoliczności konkretnej sprawy, a także od przedmiotu rozliczeń. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1970 r., III CZP 62/69 („Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1970, nr 4, s. 211) wskazuje się, że co do roszczeń z tytułu nabytych wspólnie nieruchomości i rzeczy ruchomych, jak również z tytułu nakładów dokonanych na te przedmioty, należy stosować przepisy o zniesieniu współwłasności, natomiast co do roszczeń z tytułu nakładów dokonanych przez jednego z konkubentów na wchodzące w skład wspólnego gospodarstwa przedmioty majątkowe należące do drugiej z tych osób, zastosowanie znaleźć powinny przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Przedstawione rozważania prowadzą do konkluzji, że nie jest wykluczone zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu do rozliczeń majątkowych konkubentów. Taką podstawę prawną przyjęły Sądy orzekające w rozpoznawanej sprawie i nie może ona zostać skutecznie podważona. Pozostaje natomiast do rozważenia, czy spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 405 k.c., oraz – jeżeli tak – czy w sposób prawidłowy ustalono wielkość wzbogacenia powstałego po stronie pozwanej.

Poza sporem w rozpoznawanej sprawie pozostaje okoliczność, że odrębna własność lokalu uzyskanego w wyniku zamiany należy wyłącznie do Ewy W. Nie jest także kwestionowane, że nabycie przez nią tego prawa było uzależnione od rezygnacji przez powoda z przysługującego mu spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego. Rezygnacja ta zatem stanowi zdarzenie, w wyniku którego pozwana nabyła odrębną własność lokalu – w części kosztem majątku powoda. Po stronie powoda nastąpiło zatem zubożenie wyrażające się pomniejszeniem jego majątku. Przesunięcie pomiędzy majątkami stron pozbawione jest przy tym podstawy prawnej, gdyż, jak trafnie przyjęły Sądy, pozwana nie wykazała, aby dokonana została na jej rzecz darowizna.

Odrębną kwestie stanowi wielkość tego zubożenia (a wzbogacenia pozwanej) ze względu na fakt, że lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego ma charakter niezbywalny. Należy zatem przyjąć, jak uczyniły to Sądy orzekające, że wartość wzbogacenia wyraża się wielkością wkładu mieszkaniowego wymaganego dla nabycia lokatorskiego spółdzielczego prawa do lokalu o takiej powierzchni i standardzie, jak ten, który należał do powoda. Zasądzona kwota, wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji, odpowiada wartości takiego wkładu. (...)

Trafny jest natomiast zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 328 § 2 k.p.c. Uzasadnienie orzeczenia oddalającego apelację nie odpowiada wymaganiom określonym w tym przepisie, jednak pozostaje to bez wpływu na prawidłowość zaskarżonego kasacją orzeczenia.

Z powyższych względów kasacja podlegała oddaleniu, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.).