WYROK z dnia 16 maja 2000 r. (IV CKN 1088/00)

1. Uchwała walnego zgromadzenia spółki akcyjnej o wyborze członków rady nadzorczej, dokonanym w drodze głosowania oddzielnymi grupami, wymaga dla swej ważności zaprotokołowania przez notariusza (art. 412 § 1 k.h.).

2. Mandaty wszystkich członków rady nadzorczej spółki akcyjnej wygasają przedterminowo z dniem odbycia walnego zgromadzenia, na którym wybrano w drodze głosowania oddzielnymi grupami choćby jednego członka rady nadzorczej, a nie z dniem odbycia walnego zgromadzenia, na którym miał być dokonany wybór grupami, bez względu na to, czy wyboru takiego dokonano czy też nie (art. 379 § 5 k.h.).

Przewodniczący: Sędzia SN Filomena Barczewska Sędziowie SN: Elżbieta Skowrońska-Bocian, Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2000 r. na rozprawie sprawy z powództwa Hanny S. i Franciszka R. przeciwko „W.”, Spółka Akcyjna, Wyroby Gospodarstwa Domowego w B. o ustalenie, na skutek kasacji powoda Franciszka R. i strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30 czerwca 1999 r.,

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację w części dotyczącej ustalenia, że mandaty członków rady nadzorczej pozwanej spółki wygasły z dniem 24 maja 1997 r.; oddalił kasację powoda Franciszka R.; nie obciążył powodów kosztami postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Koszalinie wyrokiem z dnia 11 marca 1999 r. oddalił powództwo, którym powodowie, będący akcjonariuszami pozwanej Spółki Akcyjnej, żądali ustalenia, że mandaty członków rady nadzorczej tej spółki T.C., B.W., A.W., A.R., J.M., H.B. i W.W. wygasły z dniem 24 maja 1997 r. oraz że w tym dniu w skład rady nadzorczej wybrani zostali F.R., H.R. oraz A.P. i zasądził zwrot kosztów procesu od powodów na rzecz pozwanej. Według ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy, akcjonariusze reprezentujący 1/5 część kapitału akcyjnego pozwanej Spółki zgłosili wniosek o dokonanie wyboru rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami. Wniosek ten został umieszczony w porządku dziennym walnego zgromadzenia zwołanego na dzień 24 maja 1997 r. Na zgromadzeniu tym akcjonariusze reprezentujący 1540 spośród 3584 akcji reprezentowanych na zgromadzeniu, utworzyli grupę zdolną do wyboru trzech członków rady nadzorczej i jako członków rady wybrali F.R., H.R. i A.P. Nie doszło natomiast do wyłonienia żadnej innej grupy akcjonariuszy zdolnej do wyboru pozostałych czterech członków rady nadzorczej. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu Okręgowego, nie zostało zrealizowane przewidziane w art. 379 § 3 k.h. wymaganie głosowania oddzielnymi grupami, a zatem nie można uznać, że wyboru wymienionych wyżej trzech członków rady nadzorczej dokonano skutecznie i w konsekwencji nie można przyjąć, że z dniem 24 maja 1997 r. wygasły mandaty wszystkich członków rady nadzorczej istniejącej w tym dniu (art. 379 § 5 k.h.). Mimo uznania, że wytoczone powództwo spełnia przesłanki powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c), przytoczone okoliczności zadecydowały o jego oddaleniu.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powodów od wymienionego wyroku, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 30 czerwca 1999 r. zmienił go w ten sposób, że ustalił, iż mandaty członków rady nadzorczej pozwanej Spółki T.C., B.W., A.W., A.R., J.M., H.B. i W.W. wygasły z dniem 24 maja 1997 r., oddalił apelację w pozostałej części oraz orzekł o kosztach procesu za pierwszą i drugą instancję. Rozstrzygnięcie to w części oddalającej apelację jest wynikiem poglądu, że okoliczność, iż na walnym zgromadzeniu nie doszło do utworzenia, poza jedną, grup zdolnych do wyboru wszystkich członków rady nadzorczej, nie pozbawia skuteczności wyboru członka (członków) rady dokonanego przez grupę, która została utworzona. Jednakże wobec ustalenia, że wybór trzech członków rady nadzorczej przez grupęutworzoną na walnym zgromadzeniu pozwanej Spółki w dniu 24 maja 1997 r. nie został odnotowany w protokole tego Zgromadzenia sporządzonym przez notariusza, Sąd Apelacyjny uznał, że okoliczność ta, stosownie do art. 412 § 2 k.h., przesądza o nieważności wyboru. Rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Apelacyjny w części, w której Sąd ten zmienił wyrok sądu pierwszej instancji, zostało oparte na literalnej wykładni art. 379 § 5 k.h. Sąd Apelacyjny odrzucił odmienną wykładnię tego przepisu, przyjętą w doktrynie, jako nie mającą dostatecznego

uzasadnienia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku zaskarżyły kasacjami obie strony. Kasacja powódki Hanny S. została prawomocnie odrzucona przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku. Podstawą kasacji powoda Franciszka R., zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację, i kasacji pozwanej Spółki, wniesionej od tego wyroku w części zmieniającej wyrok sądu pierwszej instancji, jest naruszenie prawa materialnego. Powód zarzucił naruszenie art. 412 § 1 k.h. przez błędną jego wykładnię, polegającą na uznaniu, że dla ważności wyboru członków rady nadzorczej dokonanego oddzielnymi grupami konieczne jest odnotowanie tego zdarzenia w protokóle sporządzonym w formie aktu notarialnego, a pozwana zarzuciła naruszenie art. 379 § 5 k.h. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, że mandaty członków rady nadzorczej wygasły z dniem 24 maja 1997 r., tj. z dniem odbycia walnego zgromadzenia. Powód wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej przez niego części i przekazanie sprawy w tym zakresie sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Pozwana wniosła o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej przez nią części bądź jego uchylenie w tej części i przekazanie sprawy w tym zakresie sądowi drugiej lub pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 379 § 1 i 2 k.h. wynika, że jeżeli statut spółki akcyjnej nie stanowi inaczej, wybór członków rady nadzorczej należy do walnego zgromadzenia. Od zasady tej przepisy szczególne mogą przewidywać – i przewidują – wyjątki. Wyjątek taki zawiera art. 379 § 3 k.h. Ustanawia on szczególny sposób wyboru członków rady nadzorczej przez walne zgromadzenie, a mianowicie – w drodze wyjątku odzasady, którą jest wybór w drodze głosowania przez całe walne zgromadzenie – wybór „w drodze głosowania oddzielnymi grupami”.

Trafny jest pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny, że okoliczność, iż na walnym zgromadzeniu spółki akcyjnej nie doszło do utworzenia, poza jedną, grup zdolnych do wyboru wszystkich członków rady nadzorczej, nie pozbawia skuteczności wyboru członka (członków) rady dokonanego przez grupę, która została utworzona. Odmienny pogląd (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1998 r., I CKN 517/98, OSNC 1999, Nr 3, poz. 57) nie wynika z wykładni art. 379 § 3 k.h. Przeciwnie, wykładnia funkcjonalna tego przepisu prowadzi do wyniku, który powinien zapewnić skuteczność wyboru choćby jednego członka rady nadzorczej, dokonanego w trybie tego przepisu, mającego przecież na celu ochronę praw mniejszości akcjonariuszy. Zauważyć należy, że nieutworzenie pozostałych grup mających wybrać dalszych członków rady nadzorczej nie pozbawia walnego zgromadzenia możliwości ich wyboru. Jak słusznie podniesiono w literaturze przedmiotu, walne zgromadzenie może dokonać – bez udziału akcjonariuszy, którzy utworzyli grupę – takiego wyboru w drodze zwykłego głosowania. Wreszcie, potwierdzeniem prawidłowości prezentowanej wykładni art. 379 § 3 k.h. jest projekt Prawa spółek handlowych z dnia 27 stycznia 1999 r., przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego , który, utrzymując instytucję wyboru członków rady nadzorczej spółki akcyjnej w drodze głosowania oddzielnymi grupami w zasadzie w dotychczasowym kształcie, expressis verbis przewiduje w art. 385 § 6 przypadek dokonania w tym trybie wyboru choćby jednego członka rady nadzorczej.

Walne zgromadzenie spółki akcyjnej wykonuje swoje kompetencje, podejmując odpowiednie uchwały. Jeżeli chodzi o wybór członków rady nadzorczej, uchwała o ich wyborze zostaje podjęta z chwilą oddania przez członków gremium uprawnione do wyboru (walne zgromadzenie w pełnym składzie, grupę akcjonariuszy utworzoną na walnym zgromadzeniu) wymaganej liczby głosów na zgłoszonegokandydata (kandydatów). Na walnym zgromadzeniu pozwanej spółki, które odbyło się w dniu 24 maja 1997 r., doszło zatem do podjęcia uchwały o wyborze przez grupę akcjonariuszy trzech członków rady

nadzorczej.

Uchwała walnego zgromadzenia spółki akcyjnej o wyborze członków rady nadzorczej dokonanym w drodze głosowania oddzielnymi grupami, tak jak każda inna uchwała tego organu, stosownie do art. 412 § 1 k.h., wymaga dla swej ważności zaprotokołowania przez notariusza.

Skoro nie został spełniony warunek zaprotokołowania przez notariusza uchwały o wyborze trzech członków rady nadzorczej, dokonanego w wyniku głosowania oddzielnymi grupami na walnym zgromadzenia pozwanej Spółki, które odbyło się w dniu 24 maja 1997 r., Sąd Apelacyjny zasadnie uznał, że uchwała o wyborze jest nieważna. W drodze powództwa przewidzianego w art. 189 k.p.c. nie można więc było ustalić – czego domagali się powodowie – że w skład rady nadzorczej pozwanej Spółki w dniu 24 maja 1997 r. wybrani zostali F.R., H.R. i A.P.

Z przytoczonych względów kasacja powoda jest niezasadna i na podstawie art. 393l2 k.p.c. podlegała oddaleniu.

Art. 379 § 5 k.h. stanowi, że w przypadku żądania wyborów oddzielnymi grupami mandaty wszystkich członków rady nadzorczej, niezależnie od czasu, na jaki zostali wybrani, wygasają przedterminowo z dniem odbycia walnego zgromadzenia, które ma dokonać wyboru grupami. Dosłowne rozumienie tego przepisu okazało się nie do przyjęcia już przez pierwszych komentatorów kodeksu handlowego. Uznali oni, że „ustawa wyraża się nieściśle; mandaty wygasają nie z dniem, w którym odbyło się walne zgromadzenie, które ma dokonać wyboru grupami, lecz z dniem zgromadzenia, które tego wyboru rzeczywiście dokonało” i że „z brzmienia art. 379 § 5 k.h. nie można wnosić, że członkowie rady, którzy ze względu na wybory grupam1 mają ustąpić, nie mogą więcej pełnić swoich funkcji po odbyciu walnego zgromadzenia, lecz tylko, że w ich miejsce należy wybrać innych członków, jeżeli zaś wyboru nie dokonano, dotychczasowi członkowie rady mają obowiązek dalej spełniać swoje funkcje aż do czasu, kiedy wybór będzie uskuteczniony, bo spółka nie może być pozbawiona swego organu, a zwłaszcza koniecznego”. Taka wykładniaart. 379 § 5 k.h. została potwierdzona w późniejszej doktrynie prawa handlowego i utrzymała się przez kilkudziesięcioletni okres obowiązywania kodeksu handlowego. Wobec braku wypowiedzi judykatury w tym przedmiocie, wykładnię tę należy uznać za powszechnie przyjętą. Trudno znaleźć racjonalne argumenty mogące – co do zasady – ją podważyć. Wykładnia ta, uwzględniając interesy mniejszości akcjonariuszy, których ochronie służą przepisy art. 379 § 3-5 k.h., jednocześnie nie powoduje zagrożenia interesów większości akcjonariuszy. W ten sposób w maksymalnym stopniu harmonijnie kojarzy, pozostające ze sobą w sprzeczności, interesy większości i mniejszości akcjonariuszy.

Zgłoszenie przez mniejszość akcjonariuszy określoną w art. 379 § 3 k.h. wniosku o dokonanie wyboru rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami obliguje zarząd spółki do umieszczenia tego wniosku w porządku obrad najbliższego walnego zgromadzenia. Jednakże nawet przy prawidłowym stosowaniu art. 379 § 3 i 4 k.h. i innych przepisów tego kodeksu może dojść do sytuacji, że na walnym zgromadzeniu nie zostanie wybrany żaden członek rady nadzorczej. Stanie się tak, gdy nie zostanie utworzona ani jedna grupa zdolna do wyboru lub gdy utworzona grupa (grupy) nie dokona wyboru ani jednego członka. W tej sytuacji wygaśnięcie mandatów członków dotychczasowej rady nadzorczej powodowałoby, że spółka zostałaby pozbawiona rady nadzorczej, a tym samym nadzoru. Wprawdzie członkowie zarządu zobowiązani są do działania mającego zapewnić istnienie władzy nadzorczej spółki w należytym składzie, a niedopełnienie tego obowiązku stanowi delikt zagrożony karą grzywny (art. 490 § 2 k.h.), ale stan taki praktycznie może się utrzymywać przez bliżej nieokreślony czas. Nie można zatem przyjąć wykładni art. 379 § 5 k.h. która prowadziłaby do powstania takiego – patologicznego i niewątpliwie godzącego w interes spółki i wspólników – stanu.

W razie wyboru, dokonanego w drodze głosowania oddzielnymi grupami, choćby jednego członka rady nadzorczej, dochodzi do powołania – aczkolwiek w nienależytym składzie (art. 379 § 1 k.h.) – organu nadzorczego spółki. Sytuacja taka powinna zmobilizować akcjonariuszy, którzy nie uczestniczyli w dokonanym wyborze, do jak najszybszego wyboru pozostałych członków rady nadzorczej, bowiem powinno im zależeć na zapewnieniu wprowadzenia do rady osób, którebędą dbały o ich interesy. W tej sytuacji wygaśnięcie mandatów członków dotychczasowej rady nadzorczej sprawia, że spółka nie jest pozbawiona władzy nadzorczej, a niepełne obsadzenie rady nadzorczej jest stanem tymczasowym, który zostanie szybko zmieniony.

Jak wynika z tego co powiedziano wyżej, argumenty o charakterze celowościowym przemawiają za wykładnią art. 379 § 5 k.h. prezentowaną w doktrynie, z tym że uzasadniają uściślenie utrwalonego w niej stanowiska i przyjęcie, iż mandaty wszystkich członków rady nadzorczej spółki akcyjnej wygasają przedterminowo z dniem odbycia walnego zgromadzenia, na którym wybrano w drodze głosowania oddzielnymi grupami choćby jednego członka rady nadzorczej, a nie – na co wskazuje dosłowne odczytanie wymienionego przepisu – z dniem odbycia walnego zgromadzenia, na którym miał być dokonany wybór grupami, bez względu na to, czy wyboru takiego dokonano czy też nie. Oczywiście, gdy mowa o wyborze, chodzi o ważny wybór. Dodać też należy, że w sytuacji objętej hipotezą art. 379 § 5 k.h. rozumianego w przedstawiony wyżej sposób, mandaty członków rady nadzorczej – wszystkich lub niektórych z nich – nie wygasają, jeżeli tak stanowi przepis szczególny

Należy zauważyć, że zarzucanej