UCHWAŁA z dnia 21 WRZEŚNIA 1984 K. (III CZP 55/84)

Przewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Łysakowski, J. Szachułowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rozalii Z. z uczestnictwem Krystyny S. i Albiny Z. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Adamie Z., zmarłym dnia 7 stycznia 1975 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 21 września 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 14 czerwca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:

 „Czy w postępowaniu o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego (art. 679 § 1 k.p.c.) sąd jest związany ustaleniem, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne?”

podjął następującą uchwałę:

W postępowaniu o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego sąd nie jest związany ustaleniem, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się na tle następującej sytuacji prawnej i procesowej. We wcześniej wszczętym postępowaniu z wniosku Krystyny S. o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym w dniu 7 stycznia 1975 r. Adamie Z. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1982 r. orzekł, że spadek po Adamie Z. na podstawie ustawy nabyła wdowa Albina Z. i córka Krystyna S. po 1/2 części, z tym zastrzeżeniem, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczy z mocy ustawy wdowa Albina Z. w całości. Rewizję od tego postanowienia wniesioną przez wnioskodawczynię Sąd Wojewódzki oddalił postanowieniem z dnia 10 grudnia 1982 r.

W kolejnym postępowaniu wszczętym wnioskiem datowanym w dniu 12 lipca 1983 r. Rozalia Z (ur. w 1892 r.) domaga się uchylenia wymienionego wyżej postanowienia z dnia 30 kwietnia 1982 r. i uzupełnienia stwierdzenia w ten sposób, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczy z ustawy również matka zmarłego, wnioskodawczyni Rozalia Z. w 1/2 części, i żona spadkodawcy Albina Z. w 1/2 części.

Uczestniczka postępowania Albina Z. (wdowa po spadkodawcy) zarzuciła, że gospodarstwo rolne nie wchodzi w skład spadku, wyłącznym bowiem jego właścicielem była uczestniczka postępowania Albina Z., która nabyła własność na podstawę umowy notarialnej. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 28 października 1933 r. oddalił wniosek, stwierdzając że bez znaczenia jest to, czy majątek pochodził z odrębnego majątku uczestniczki, skoro został nabyty w czasie związku małżeńskiego spadkodawcy z Albina Z., oraz że w świetle art. 931 k.c. wnioskodawczyni Rozalii Z. nie przysługuje prawo do dziedziczenia po swoim synie. W toku postępowania zmarła wnioskodawczyni Rozalia Z.

Powyższe postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżyła rewizją jej następczyni prawna Krystyna S. (jej wnuczka). Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zwrócił uwagę na to, że Rozalia Z. nie brała udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku.

Istota zagadnienia wymagającego rozstrzygnięcia sprowadza się w rzeczy samej przede wszystkim do odpowiedzi na pytanie, czy przewidziane w art. 679 k.p.c. postępowanie o uchylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku służy korygowaniu zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym stwierdzenia praw do spadku tylko pod względem podmiotowym, czy także pod kątem widzenia przedmiotowym.

Rozważając ten problem należy mieć na uwadze, co następuje:

W myśl art. 679 § 1 k.p.c. dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, a wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany (art. 679 § 2 k.p.c). Stosownie do wyników postępowania dowodowego może się okazać, że spadkobiercą w całości lub w części jest inna osoba. Wówczas następuje stwierdzenie nabycia spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym (art. 679 § 3 k.p.c).

Ogólna charakterystyka unormowania zawartego w art. 679 k.p.c. przedstawia się w ten sposób, że przepis ten jest w stosunku do art. 523 k.p.c. przepisem szczególnym, dotyczy on ochrony dziedziczenia spadkobiercy poprzez ewentualną zmianę orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku. Postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku ma na celu skorygowanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma charakter postępowania nieprocesowego. Taki jego charakter pozwala na korygowanie według swoistych zasad postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w ostatecznym wyniku powinno obejmować wszystkich spadkobierców. Instytucja stwierdzenia nabycia spadku opiera się na koncepcji domniemania, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, jest spadkobiercą (art. 1025 § 2 k.c.).

W rozważanym wypadku w grę wchodzi problem dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jeżeli chodzi o gospodarstwo rolne, to stanowi ono wyodrębnioną część majątku spadkowego, podlegającą szczególnym zasadom dziedziczenia i podziału. Ustalenie osobno nieruchomości i innych praw majątkowych, które przepis§ 2 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304 ze zm.) zalicza do gospodarstwa rolnego, oraz ustalenie osobno reszty majątku spadkowego jest konieczne w każdym postępowaniu o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, a zwłaszcza wtedy, gdy tylko niektórzy ze spadkobierców powołanych do danego spadku odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Wykładnia przepisów art. 679 § 1 i § 3 k.p.c. może na pierwszy rzut oka sugerować, że normy te są ujęte jedynie podmiotowo, mówi się bowiem o osobie, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, o osobie, która nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony. Jeżeli jednak wniknie się w istotę sytuacji, którą ma na względzie instytucja zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, okazuje się, że strona podmiotowa ściśle wiąże się ze stroną przedmiotową stwierdzenia nabycia spadku. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której w grę wchodzi kwestia dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Nie można przecież abstrahować od faktu, że od ostatecznego i zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy stwierdzenia, czy w skład spadku wchodzi lub nie wchodzi gospodarstwo rolne, może zależeć, czy określona osoba jest spadkobiercą. A ta okoliczność jest założeniem instytucji procesowej unormowanej w art. 679 k.p.c.

Oprócz tego w świetle art. 1079 k.c. wielkość udziałów spadkobierców w innych przedmiotach /majątkowych uzależniona jest ad tego, czy i w jakiej wysokości dziedziczą oni gospodarstwo rolne.

Nie ulega wątpliwości, że postępowanie o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 679 k.p.c.) może mieć zastosowanie – lege non distinguentae – także do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jakkolwiek postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma pod względem procesowym, gdy chodzi o kwestie zaskarżenia rewizją (uchwała III CZP 121/68 z dnia 18 grudnia 1968 r., OSNCP 1970, z. 1, poz. 1), odrębny byt procesowy. Z punktu widzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i treści postanowienia w tym przedmiocie nie może być rzeczą obojętną, czy w skład spadku wchodzi ostatecznie gospodarstwo rolne. Problem ten ściśle wiąże się z zagadnieniem, kto jest uprawniony w danym wypadku do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Dlatego też nie można tej części postanowienia, która dotyczy dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nadawać jakiegoś samoistnego waloru, wyłączającego je spod działania przepisu art. 679 k.p.c. Gospodarstwo rolne, będące przedmiotem dziedziczenia jako wyodrębniona masa majątkowa, nie przestaje być częścią składową spadku.

Z punktu wadzenia instytucji unormowanej w art. 679 k.p.c istotne znaczenie może mieć okoliczność, że ustalenie przez sąd, iż w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, może być wadliwe, podobnie jak wadliwe może być ustalenie (w uzasadnieniu), że w skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne, ale że nieruchomość nie została uznana w konsekwencja za gospodarstwo rolne.

Określona nieruchomość może mieć charakter gospodarstwa rolnego, jednakże przy prawidłowej ocenie, prawnej, stosunków własności nie powinna być przedmiotem dziedziczenia po określonym spadkodawcy, jako nie wchodząca w skład spadku po nim.

W postępowaniu z art. 679 k.p.c. sąd musi mieć na uwadze wszystkie te okoliczności, aby móc stwierdzić nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Jeżeli gospodarstwo rolne nie należy do spadku po określonym spadkodawcy, sąd powinien dać temu w odpowiedni sposób wyraz w rozstrzygnięciu, o jakim mowa w art. 679 § 3 k.p.c.

Wymaga przy tym podkreślenia, że z wnioskiem o wszczęcie postępowania z art. 679 k.p.c. może wystąpić każda osoba, nawet pośrednio zainteresowana wynikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku (orzeczenie z dnia 10 maja 1966 r., OSNCP 1966, z. 12, poz. 224).

Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że w postępowaniu o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego sąd nie jest związany ustaleniem, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne.