POSTANOWIENIE z dnia 4 lutego 2011 r. III CSK 110/10

1. Wspólnota mieszkaniowa ma legitymację bierną w sprawie o ustanowienie służebności drogowej na nieruchomości objętej udziałami właścicieli wyodrębnionych lokali w użytkowaniu wieczystym ustanowionym na tej nieruchomości.

2. Dopuszczalne jest ustalenie przez sąd terminu, od którego służebność drogowa będzie wykonywana.

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SA Maria Szulc (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ryszarda R przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K., Gminy Miejskiej K. i wspólnoty mieszkaniowej budynku przy ul. S.R nr 7-7A w K., (...) o ustanowienie służebności drogi koniecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 lutego 2011 r. skargi kasacyjnej wspólnoty mieszkaniowej od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 27 października 2009 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Ryszard R wniósł o ustanowienie służebności drogi koniecznej na rzecz nieruchomości władnącej oznaczonej nr 57/1, obciążającej nieruchomość położoną w K. przy ul. S.F., składającą się z działek numer 68/1, stanowiącą własność Gminy Miejskiej K., oraz nr 68/2, będącą własnością Skarbu Państwa. Wnioskodawca wniósł również o odroczenie wykonywania służebności do czasu wykonania na jego koszt barierek zabezpieczających dla pieszych, usytuowanych przed wejściem do klatek schodowych budynków znajdujących się na działce nr 68/1, oraz o rozłożenie wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności na raty na okres 5 lat w stosunku do wspólnoty mieszkaniowej oraz na okres 10 lat wobec Gminy Miejskiej K. Uczestnik – wspólnota mieszkaniowa budynku przy ul. S.F. w K. wniosła o ustanowienie służebności na działce nr 56/2.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Krakowie zmienił postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia z dnia 15 grudnia 2009 r., zasądzając od wnioskodawcy na rzecz Gminy Miejskiej K. kwotę 16 288,32 zł oraz na rzecz wspólnoty mieszkaniowej kwotę 55 911,68 zł, a w pozostałym zakresie apelację oddalił. Orzeczenie to zostało wydane po rozpoznaniu apelacji wspólnoty mieszkaniowej od postanowienia Sądu pierwszej instancji, ustanawiającego służebność przejazdu i przechodu przez nieruchomość składającą się z działek nr 68/1 i nr 68/2 na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości obejmującej działkę nr 57/1. Wykonywanie służebności zostało odroczone do czasu sporządzenia przez wnioskodawcę barierek zabezpieczających na działce nr 68/1 oraz ustawienia znaku ograniczającego dopuszczalną prędkość poruszania się pojazdów w tym miejscu. Tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności Sąd Rejonowy zasądził od wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa kwotę 83 246 zł oraz solidarnie – na rzecz wspólnoty mieszkaniowej budynku przy ul. S.F. nr 7-7A w K. i Gminy Miejskiej K. – kwotę 72 200 zł.

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowo ustalony stan faktyczny i wskazał, że Sąd Rejonowy zasadnie obciążył służebnością drogi koniecznej nieruchomość składającą się z działek nr 68/1 i 68/2, zważywszy na funkcjonalność tego rozwiązania oraz najmniejszy stopień jego uciążliwości spośród możliwych wariantów przebiegu drogi koniecznej. Trafnie również orzekł Sąd pierwszej instancji o oddaleniu wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego, właściciel bowiem nieruchomości obejmującej działkę nr 68/2, której miałaby dotyczyć ta opinia, nie zgłaszał zastrzeżeń co do przebiegu szlaku na tym odcinku, a ponadto dodatkowe wyjaśnienia biegłego nie wniosłyby nic do zgromadzonego materiału sprawy. Sąd Okręgowy nie stwierdził także, by którykolwiek ze współwłaścicieli lokali nie był reprezentowany należycie w toku postępowania, gdyż interesy ogółu właścicieli wyodrębnionych lokali reprezentowała wspólnota mieszkaniowa (art. 6 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm. – dalej: „u.w.l.”) – Skoro zatem niektórzy właściciele nie zgłosili udziału w postępowaniu, a jeden z nich nie miał zdolności sądowej, nie ma podstaw do przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 510 § 2 k.p.c.

Sąd drugiej instancji za niezasadne uznał natomiast solidarne zasądzenie wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności na rzecz skarżącej i Gminy Miejskiej K., motywując to brakiem przewidzianych w art. 369 k.c. przesłanek solidarności biernej. Gmina Miejska K. pozostaje właścicielem nieruchomości, właścicielom zaś poszczególnych wyodrębnionych lokali przysługuje związany z nimi udział w prawie wieczystego użytkowania. Wskazał, że ze względu na treść art. 233 k.p.c. mają oni uprawnienie do pobierania pożytków i innych korzyści, a ponieważ ponosić będą uciążliwości związane z ustanowieniem służebności gruntowej, właściwe jest zasądzenie na rzecz wspólnoty wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej łącznemu udziałowi we współużytkowaniu wieczystym wszystkich współwłaścicieli, tj. 77,44 %.

Skargę kasacyjną wniosła wspólnota mieszkaniowa, zarzucając naruszenie art. 145 § 1 i 2 w związku z art. 6 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz art. 145 § 3 k.p.c. ze względu na brak możliwości dokonania oceny prawnej zastosowania tego przepisu wobec nie dokonania ustaleń w przedmiocie zagrożenia bezpieczeństwu ruchu. Skarżąca zarzuciła również obrazę art. 278 § 1 oraz art. 286 w związku z art. 13 § 2 i w związku z art. 385 k.p.c, polegającą na oddaleniu apelacji, pomimo oddalenia przez Sąd pierwszej instancji wniosku o przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego, art. 510 § 1 i 2 w związku z art. 13 § 2 i art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji, mimo niewezwania przez Sąd pierwszej instancji do udziału w sprawie wszystkich zainteresowanych właścicieli lokali, art. 510 § 1 i 2 w związku z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. przez niewezwanie do udziału w sprawie wszystkich zainteresowanych właścicieli lokali w postępowaniu apelacyjnym, art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 2, art. 385 i art. 386 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie z urzędu nieważności postępowania spowodowanej nienależytym umocowaniem w postępowaniu pierwszoinstancyjnym pełnomocnika wspólnoty i art. 386 § 2 w związku z art. 379 pkt 5 i art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji, mimo że nie wszyscy właściciele lokali zostali wezwani do udziału w sprawie.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie także postanowienia Sądu Rejonowego w całości, zniesienie postępowania przez Sądami pierwszej i drugiej instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o ustanowienie drogi koniecznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 2, art. 385 i 386 § 2 k.p.c. oraz zarzut naruszenia art. 386 § 2 w związku z art. 379 pkt 5 i art. 385 k.p.c. skarżąca wywiodła z faktu nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, wynikającej z wadliwego umocowania pełnomocnika wspólnoty mieszkaniowej, prowadzenia postępowania z udziałem zmarłego Edwarda S., a także niepowiadomienia o toczącym się postępowaniu wszystkich właścicieli wyodrębnionych lokali związanych z prawem wieczystego użytkowania.

Oba zarzuty są związane z zagadnieniem statusu prawnego wspólnoty mieszkaniowej, która nie jest osobą prawną, lecz jednostką organizacyjną, powstającą z woli właścicieli wyodrębnionych lokali (art. 18 ust. 1 i 2a u.w.l.). Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów – zasadzie prawnej – z dnia 21 grudnia 2007 r., III CZP 65/07 (OSNC 2008, nr 7-8, poz. 69) wyjaśnił, że wspólnota jest jednostką organizacyjną (art. 331 k.c), do której należy stosować odpowiednio przepisy dotyczące osób prawnych, oraz że w związku z tym może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania do własnego majątku. Przyjął również, że zakres przysługującej wspólnocie mieszkaniowej zdolności do czynności prawnych jest ograniczony do praw i obowiązków związanych z zarządzaniem nieruchomością wspólną. Zakres zdolności procesowej wspólnoty mieszkaniowej jest zatem wyznaczony przez zakres przysługującej jej zdolności do czynności prawnych przyznanej w ustawie o własności lokali, a przede wszystkim w art. 1 ust. 1 i art. 22.

Zgodnie z art. 22 ust. 1 i 2 u.w.l., zarząd wspólnoty samodzielnie podejmuje czynności zwykłego zarządu, natomiast do czynności przekraczających ten zakres potrzebna jest uchwała współwłaścicieli, wyrażająca zgodę na ich dokonanie oraz udzielająca zarządowi pełnomocnictwa do zawierania umów stanowiących czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu w formie prawem przewidzianej. Sąd Najwyższy w omawianej uchwale składu siedmiu sędziów wskazał, że zarząd wspólnoty powinien być postrzegany jako odpowiednik organu osoby prawnej upoważniony z mocy ustawy do samodzielnego dokonywania czynności zwykłego zarządu, natomiast czynności przekraczające ten zakres mogą być przez zarząd podejmowane jedynie na podstawie uchwały właścicieli, o której mowa w tym przepisie.

Wspólnota może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania do własnego majątku, w skład którego mogą wejść jedynie prawa i obowiązki związane z gospodarowaniem nieruchomością wspólną, takie bowiem ograniczenie wynika z ustawy o własności lokali. Sprawa o ustanowienie służebności przejazdu na nieruchomości, na której zostały wyodrębnione lokale oraz ustanowione prawo wieczystego użytkowania w udziałach odpowiadających powierzchni lokali, niewątpliwie jest sprawą, której przedmiot dotyczy nieruchomości wspólnej, o której mowa w art. 3 ust. 2 u.w.l. Rozważając kwestię, czy sprawa ta jest związana z zarządzaniem nieruchomością wspólną, należy odwołać się do art. 22 ust. 3 i 4 u.w.l. zgodnie z którym czynnością przekraczającą zwykły zarząd jest m. in. zmiana przeznaczenia części nieruchomości wspólnej, udzielenie zgody na nadbudowę lub przebudowę nieruchomości wspólnej, na ustanowienie odrębnej własności lokalu powstałego w następstwie nadbudowy lub przebudowy i rozporządzenie tym lokalem oraz na zmianę wysokości udziałów w następstwie powstania odrębnej własności lokalu nadbudowanego lub przebudowanego.

Przepis ten nie wymienia expressis verbis czynności polegającej na obciążeniu nieruchomości wspólnej służebnością drogową, niemniej jednak takie obciążenie nieruchomości należy traktować równoznacznie z czynnościami wymienionymi w art. 22 u.w.l., również bowiem powstaje ograniczone prawo rzeczowe. Jest to zatem czynność mieszcząca się w granicach zarządu nieruchomością wspólną, z tym że przekraczającą zakres zwykłego zarządu. Takączynnościąjestnp. rozporządzenie nieruchomością wspólną, obciążenie jej, modernizacja lub połączenie lokali. Wspólnota mieszkaniowa ma zatem legitymację biernąw sprawie o ustanowienie służebności przejazdu na nieruchomości objętej udziałami właścicieli wyodrębnionych lokali w użytkowaniu wieczystym ustanowionym na tej nieruchomości oraz stanowiącej nieruchomość wspólną i jest zainteresowanym w rozumieniu art. 510 k.p.c, z tym zastrzeżeniem, że zarząd może podejmować czynności w tej sprawie wyłącznie na podstawie uchwały właścicieli, o której mowa w art. 22 ust. 2 u.w.l.

Należy dodać, że zważywszy na treść art. 233 k.c, nie można odmówić właścicielowi lokalu wyodrębnionego, posiadającemu udział w prawie wieczystego użytkowania, statusu zainteresowanego w rozumieniu art. 510 k.p.c, gdyż może on korzystać z gruntu i nim rozporządzać w granicach określonych w tym przepisie. Nie jest to jednak udział konieczny, zgodnie bowiem z art. 626 § 1 k.p.c. w sprawie o ustanowienie drogi koniecznej obowiązkowe jest powiadomienie właścicieli wszystkich nieruchomości, przez które mogłaby prowadzić droga, a ci w niniejszej sprawie byli powiadomieni. Ponadto niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98).

W konsekwencji nie jest zasadny zarzut nieważności postępowania wynikającej z niewezwania do udziału w sprawie wszystkich właścicieli lokali budynku (art. 379 pkt 5 k.p.c), a zarzut naruszenia art. 510 § 1 i 2 w związku z art. 13 § 2 i art. 385 k.p.c. oraz zarzut naruszenia art. 510 § 1 i 2 w związku z art. 13 § 3 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie może skutecznie uzasadniać wniosków kasacyjnych, art. 3983 pkt 2 k.p.c. wymaga bowiem wykazania, że uchybienie przepisom prawa procesowego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zachodzą natomiast przesłanki nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji określone w art. 379 pkt 2 k.p.c, gdyż pełnomocnik wspólnoty mieszkaniowej adw. Ewa B. nie była należycie umocowana. (...) Bezsporne jest, że nie zapadła uchwała właścicieli, o której mowa w art. 22 ust. 2 u.w.l., oraz nie zostało udzielone właściwe pełnomocnictwo, zarząd nie był zatem upoważniony do podejmowania czynności w sprawie, a zwłaszcza do udzielenia pełnomocnictwa adw. Ewie B. W toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji wspólnota mieszkaniowa była więc reprezentowana przez niewłaściwie umocowanego pełnomocnika.

Sąd Okręgowy dostrzegł tę nieprawidłowość i w toku postępowania mię-dzyinstancyjnego podjął próbę usunięcia braku pełnomocnictwa, jednakże nie został on usunięty, uzasadniony jest zatem zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 2, art. 385 i 386 § 2 k.p.c, w związku z czym uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji zachodzi również z tej przyczyny, że w postępowaniu – jako jego uczestnik – występował nieżyjący Edward S. Wbrew wywodom Sądu Okręgowego, bez znaczenia jest, czy Sąd Rejonowy był powiadomiony o śmierci uczestnika, w jaki sposób były doręczane zawiadomienia i czy wspólnota mieszkaniowa zachowała się lojalnie w stosunku do Sądu, nie informując o śmierci jednego z właścicieli lokali. W wypadku śmierci uczestnika następuje ex lege utrata zdolności sądowej, powodująca niemożność uczestniczenia w postępowaniu, doszło zatem do nieważności postępowania określonej w art. 379 pkt 2 k.p.c. (...)

Odnosząc się do dopuszczalności odroczenia wykonywania służebności drogowej do czasu wykonania przez właściciela nieruchomości władnącej nakazanych przez sąd zabezpieczeń, Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że wprawdzie art. 145 k.c. nie zawiera upoważnienia do takiego rozstrzygnięcia, jak również takiej podstawy nie stanowi art. 320 w związku z art. 13 § 2 k.p.c, to jednak należy mieć na względzie, że zagadnienie to wiąże się zarówno z treścią, jak i sposobem wykonywania służebności. W tym wypadku orzeczenie sądowe zastępuje umowę stron, w której strony określają treść ustanawianego prawa oraz inne postanowienia dotyczące praw i obowiązków zarówno właściciela nieruchomości władnącej, jak i obciążonej, w tym również dotyczące wykonania urządzeń potrzebnych do prawidłowego wykonywania służebności. Służebność gruntową można również ustanowić pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (art. 245 § 2 zdanie pierwsze k.c). Należy mieć również na względzie art. 287 k.c, zgodnie z którym zakres służebności gruntowej i sposób jej wykonywania oznacza się, w braku innych danych, według zasad współżycia społecznego przy uwzględnieniu zwyczajów miejscowych. Sąd ustanawiający służebność zobowiązany jest do ustalenia sposobu jej wykonywania, a w razie konieczności nakazania wykonania niezbędnych urządzeń. Może również ustalić zarówno ciężary, które będą ciążyć na właścicielu nieruchomości władnącej, jak i termin początkowy wykonywania służebności. Reasumując, dopuszczalne jest ustalenie w orzeczeniu sądowym terminu, od którego służebność drogowa będzie wykonywana.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c).