WYROK z dnia 18 listopada 2004 r. I CK 244/04

Odsetki ustawowe należą się w przypadku „opóźnienia w wypłacie z tytułu odszkodowania lub wykupu nieruchomości”, nie zaś w przypadku „opóźnienia w wykupie”. Uściślenie to jest konieczne, tym bardziej że świadczenie odsetkowe ma charakter akcesoryjny i ze względu na wspomnianą akcesoryjność roszczenie odsetkowe nie może powstać bez roszczenia o zapłatę zasadniczej sumy pieniężnej.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Tadeusz Domińczyk

SSN Maria Grzelka

w sprawie z powództwa Juliana N.

przeciwko Gminie Rzeszów

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu Rzeszowie

z dnia 15 stycznia 2004 r.,

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Julian N. – w pozwie skierowanym przeciwko Gminie Miasta Rzeszowa – wnosił o „stwierdzenie obowiązku pozwanej do zawarcia umowy sprzedaży” nieruchomości o obszarze 0.62.72 ha położonej przy ul. Łukaszewicza w, stanowiącej działkę nr 1412, za cenę 729 747 zł oraz o zasądzenie od pozwanej ustawowych odsetek od kwoty 729 747 zł za czas od 24 grudnia 1999 r. do dnia zapłaty. Po zmodyfikowaniu żądania pozwu wnosił natomiast o zasądzenie od pozwanej kwoty 514 981,50 zł tytułem ustawowych odsetek od kwoty 729 747 zł za czas od 24 grudnia 1999 r. do 27 grudnia 2002 r.

Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 514 561,60 zł, a w pozostałej części powództwo oddalił, przyjmując za podstawę orzeczenia następujące ustalenia i wnioski.

Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 28 lipca 1995 r. powód nabył nieruchomość o obszarze 0.62.72 ha położoną przy ul. Łukaszewicza, stanowiącą działkę oznaczoną nr 57/6 (obecnie nr 1412), za cenę 70 000 zł w zamiarze wzniesienia budynku o przeznaczeniu usługowo – biurowym. Było to zgodne z miejscowym planem szczegółowym zagospodarowania przestrzennego osiedla „Ziemowit”, zatwierdzonym zarządzeniem Prezydenta Miasta Rzeszowa z dnia 28 sierpnia 1976 r., według którego nabyta działka znajdowała się na terenie projektowanego osiedlowego ośrodka administracyjno – usługowego. W dniu 9 marca 1999 r. Rada Miasta Rzeszowa uchwaliła nowy miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego osiedla „Ziemowit”, według którego działka nr 57/6 przeznaczona została pod usługi oświatowe. Po ogłoszeniu uchwały w Dzienniku Urzędowym Województwa Podkarpackiego, powód pismem z dnia 23 czerwca 1999 r. zwrócił się do pozwanej z żądaniem wykupu działki nr 57/6 za cenę 630 000 zł w terminie określonym w art. 36 ust. 12 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 ze zm. – dalej: „u.o.z.p. z 1994 r.”). W odpowiedzi pozwana, w piśmie z dnia 7 grudnia 1999 r., zaoferowała powodowi wykup przedmiotowej działki za cenę ustaloną przez rzeczoznawcę majątkowego w kwocie 232 064 zł, na co powód nie wyraził zgody. Strony prowadziły dalsze rozmowy na temat warunków wykupu, lecz nie osiągnęły porozumienia. Powód zlecił dokonanie wyceny rzeczoznawcy Januszowi Paterkowi, który ustalił cenę rynkową działki nr 1412 na kwotę 729 747 zł, po czym – wobec odmowy wykupu po tej cenie – wystąpił z pozwem, który zapoczątkował postępowanie w sprawie.

W toku procesu, w dniu 27 grudnia 2002 r., powód sprzedał przedmiotową działkę Prowincji Zgromadzenia Córek Matki Bożej Bolesnej (Serafitek) z siedzibą w Przemyślu za cenę 752 640 zł.

Działka nr 1412 przed zmianą planu zagospodarowania przestrzennego przedstawiała wartość: według cen z 1999 r. – 801 750 zł, a według cen z 2003 r. – 799 680 zł, natomiast po zmianie planu: według cen z 1999 r. – 201 749 zł, a według cen z 2003 r. – 316 315 zł.

Zasądzona kwota 514 561, 60 zł stanowi – jak stwierdził Sąd Okręgowy – zsumowane odsetki ustawowe od kwoty 729 747 zł za czas od upływu 6 miesięcy od daty złożenia przez powoda wniosku o wykup przedmiotowej działki (tj. od dnia 26 grudnia 1999 r.) do dnia jej sprzedaży (tj. do dnia 27 grudnia 2002 r.). Gdyby powód pozostał przy pierwotnym żądaniu wykupu, pozwana, zgodnie z art. 36 ust. 1 u.o.z.p. z 1994 r., zobowiązana byłaby zapłacić mu cenę w kwocie 799 680 zł, odsetki od tej kwoty za czas od 24 grudnia 1999 r. do 27 grudnia 2002 r. w kwocie 567 793 zł oraz koszty zawarcia umowy notarialnej. Ponieważ powód zbył działkę za 752 640 zł, utracona przez niego różnica wartości wyraża się jedynie kwotą 47 040 zł (799 680 zł – 752 640 zł = 47 040 zł). Kwota ta mogłaby stanowić podstawę ustalenia należnego powodowi odszkodowania, gdyby wywodził on swoje roszczenie wyłącznie z przepisu art. 36 ust. 2 u.o.z.p. z 1994 r. Powodowi przysługuje natomiast, zgodnie z art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r., roszczenie o zapłatę odsetek w związku z opóźnieniem w realizacji roszczenia o wykup i to roszczenie Sąd Okręgowy uwzględnił.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 15 stycznia 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 47 040 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 listopada 2003 r., a w pozostałym zakresie powództwo oraz apelację pozwanej oddalił.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że art. 36 u.o.z.p. z 1994 r., wokół którego koncentruje się spór, jest konsekwencją art. 33 u.o.z.p. z 1994 r., stanowiącego, że ustalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego kształtują, wraz z innymi przepisami prawa, sposób wykonywania prawa własności nieruchomości. Jeżeli ustalenia te ograniczają lub pozbawiają właściciela prawa dysponowania nieruchomością zgodnie z pierwotnym jej przeznaczeniem, należy mu się odpowiednia rekompensata przeznaczona na wyrównanie strat spowodowanych zmianą planu. Wyrównanie strat z istoty swej oznacza, że nie może prowadzić do wzbogacenia właściciela nieruchomości kosztem gminy, zatem sytuacja majątkowa właściciela po uzyskaniu świadczeń od gminy nie może być lepsza niż byłaby, gdyby zmiany planu zagospodarowania nie dokonano. W dacie wydania zaskarżonego wyroku powód nie był już właścicielem nieruchomości, wobec czego mógł domagać się od pozwanej jedynie odszkodowania równego obniżeniu wartości nieruchomości, obliczonego według zasad określonych w art. 36 ust. 4 u.o.z.p. z 1994 r. Obniżenie wartości, o którym mowa, stanowiło różnicę między wartością nieruchomości sprzed zmiany planu ustaloną na kwotę 799 680 zł a uzyskaną przez powoda ceną sprzedaży, czyli kwotą 752 640 zł, i wynosiło 47 040 zł. Z chwilą zbycia nieruchomości – jak stwierdził Sąd Apelacyjny – były właściciel traci uprawnienie do domagania się odsetek za opóźnienie w wykupie nieruchomości, bowiem na skutek jego działania wykup nie jest w ogóle możliwy. Ze względu na to, że odszkodowanie nie może prowadzić do wzbogacenia, a jedynie do wyrównania uszczerbku majątkowego, który w niniejszej sprawie zamyka się kwotą 47 040 zł, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i kwotę tę zasądził, oddalając powództwo w pozostałej części, jako bezzasadne.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powód – powołując się na obydwie podstawy określone w art. 3931 k.p.c. – zgłosił wniosek o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie przepisów: art. 36 ust. 12 w związku z art. 36 ust. 1 pkt 2 u.o.z.p. z 1994 r. przez uznanie, że wskutek sprzedaży nieruchomości w toku postępowania utracił prawo dochodzenia zapłaty odsetek należnych i już naliczonych zgodnie z art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r., oraz art. 415, art. 471 i art. 477 k.c. przez uznanie, że przepisy te nie uzasadniają obowiązku zapłaty przez pozwaną odszkodowania z tytułu niewykonania zobowiązania do wykupu nieruchomości. W ramach drugiej postawił natomiast zarzut obrazy: art. 192 k.p.c. przez przyjęcie, że w wyniku sprzedaży nieruchomości utracił prawo dochodzenia zapłaty odsetek należnych i już naliczonych zgodnie z art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r., art. 386 § 1 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. przez wykroczenie poza granice apelacji i zasądzenie roszczenia nieobjętego żądaniem, art. 193 k.p.c. przez nieuprawnione wkroczenie w sferę zastrzeżoną do wyłącznej dyspozycji powoda, oraz art. 109 k.p.c. przez zasądzenie na rzecz pozwanej kosztów postępowania mimo braku stosownego wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 36 u.o.z.p. z 1994 r., w sytuacji, w której w związku z uchwaleniem miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub jego zmianą korzystanie z nieruchomości lub jej części, w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem, stało się niemożliwe, bądź istotnie ograniczone, właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości mógł żądać od gminy: 1) odszkodowania za poniesioną rzeczywistą szkodę albo 2) wykupienia nieruchomości lub jej części, albo 3) zamiany nieruchomości na inną (ust. 1). Jeżeli wartość nieruchomości uległa obniżeniu w związku z uchwaleniem lub zmianą miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a właściciel lub użytkownik wieczysty zbywał tę nieruchomość i nie skorzystał z praw, o których mowa w ust. 1, mógł żądać od gminy odszkodowania równego obniżeniu wartości nieruchomości (ust. 2). Wysokość odszkodowania z tytułu obniżenia wartości nieruchomości, o którym mowa w ust. 2, podlegała ustaleniu na dzień jej zbycia. Obniżenie stanowiło różnicę pomiędzy wartością nieruchomości, określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu lub zmianie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a jej wartością, określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego przed zmianą tego planu lub faktycznego sposobu wykorzystywania nieruchomości przed jego uchwaleniem (ust. 4). Wykonanie obowiązku wynikającego z roszczeń, o których mowa w ust. 1 i 2, powinno nastąpić w ciągu 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku, chyba że strony postanowiły inaczej. W przypadku opóźnienia w wypłacie z tytułu odszkodowania lub wykupu nieruchomości należały się odsetki ustawowe (ust. 12).

Powołując się na przytoczone regulacje, skarżący zmierzał do wykazania, że przepis art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. stanowi podstawę zasądzenia ustawowych odsetek od żądanej ceny wykupu nieruchomości za okres od upływu 6 miesięcy od złożenia wniosku o wykup do dnia poprzedzającego sprzedaż nieruchomości, czyli do dnia, w którym wykup przez pozwaną był jeszcze możliwy. Jest tak, jego zdaniem, dlatego, że powołany przepis nie wiąże obowiązku zapłaty odsetek z faktem ostatecznego wykupu nieruchomości przez gminę, a jedynie z faktem „opóźnienia gminy w wykupie”, tym samym odsetki są należne za cały okres począwszy od upływu 6 miesięcy od zgłoszenia żądania wykupu do ostatniego dnia, w którym wykup był jeszcze możliwy, i właściciel się go domagał.

Proponowanej przez skarżącego wykładni art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. nie można uznać za prawidłową, bowiem skarżący – ustalając treść wynikającej z tego przepisu normy prawnej – uczynił to z naruszeniem dyrektyw wykładni językowej. Z analizowanego przepisu wynika wyraźnie, że odsetki ustawowe należą się w przypadku „opóźnienia w wypłacie z tytułu odszkodowania lub wykupu nieruchomości”, nie zaś – jak przyjmuje skarżący – w przypadku „opóźnienia w wykupie”. Uściślenie to jest konieczne, tym bardziej że świadczenie odsetkowe ma charakter akcesoryjny i ze względu na wspomnianą akcesoryjność roszczenie odsetkowe nie może powstać bez roszczenia o zapłatę zasadniczej sumy pieniężnej. Skoro w niniejszej sprawie nie doszło do wykupu nieruchomości przez pozwaną, a tym samym do wypłaty z tytułu wykupu, to nie może być w ogóle mowy o obowiązku zapłaty przez pozwaną ustawowych odsetek, które należą się – jak stanowi art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. – w przypadku opóźnienia w wypłacie z tytułu wykupu nieruchomości. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że powyższej oceny w niczym nie zmienia odwołanie się do treści art. 192 pkt 3 k.p.c., który to przepis służy zupełnie innym celom. Z zawartej w nim regulacji wynika, że zbycie w toku procesu rzeczy lub praw objętych sporem jest dopuszczalne, z tym że z chwilą zawiśnięcia sporu strona przeciwna jest chroniona przed ujemnymi następstwami takiej czynności w ten sposób, ze zbywcę należy nadal uważać za stronę legitymowaną w procesie.

Za pozbawiony racji uznać trzeba również zarzut naruszenia przepisów art. 415, art. 471 i art. 477 k.c., ponieważ skarżący nie wystąpił z roszczeniem odszkodowawczym, uznał bowiem, że przepis art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. uprawnia go do żądania ustawowych odsetek od żądanej ceny wykupu nieruchomości za każdy dzień po upływie 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku, i to bez względu na to, czy w ostatecznym wyniku doszło do wykupu nieruchomości przez gminę. Uszło uwagi skarżącego, że wystąpienie (z powołaniem się na wymienione przepisy) z roszczeniem odszkodowawczym z powodu niewykonania przez gminę w terminie określonym w art. 35 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. obowiązku wynikającego z roszczenia o wykup nieruchomości, wymagałoby wykazania wszystkich przesłanek takiej odpowiedzialności. Skarżący natomiast nie podjął nawet próby wykazania tych przesłanek, poprzestając na zaprezentowaniu poglądu, że z mocy art. 36 ust. 12 u.o.z.p. z 1994 r. przysługują mu wyliczone przez niego odsetki ustawowe.

Co się tyczy drugiej podstawy kasacyjnej, trzeba zauważyć, iż podniesiony w ramach tej podstawy zarzut naruszenia przepisów art. 386 § 1 w związku z art. 378 § 1 oraz art. 193 k.p.c. zmierza do wykazania, że Sąd Apelacyjny – uznając żądanie zasądzenia zsumowanych odsetek ustawowych w kwocie 514 981,50 zł za nieuzasadnione – nie powinien orzekać o odszkodowaniu z tytułu obniżenia wartości nieruchomości, przewidzianym w art. 36 ust. 2 u.o.z.p. z 1994 r. Innymi słowy, w takiej sytuacji – jak należy wnioskować z wywodów zawartych w uzasadnieniu kasacji – Sąd Apelacyjny powinien oddalić powództwo w całości. Nie wnikając w zasadność wywiedzionych zarzutów, trzeba stwierdzić, że skarżący nie wykazał interesu prawnego w zaskarżeniu wyroku Sądu Apelacyjnego w części, w której Sąd ten zasądził na jego rzecz od pozwanej Gminy kwotę 47 040 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 listopada 2003 r. Z tej już tylko przyczyny powołana podstawa kasacyjna z art. 393 1 pkt 2 k.p.c. nie może odnieść zamierzonego skutku.

db